Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу объектілерінің сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарының жасалуына ықпал ететін себептер мен жағдайларды жою жөніндегі ұсынымдарды орындау нәтижелерінің мониторингі туралы ақпарат

Қазақстан Республикасы Агенттігінің департаменті

Павлодар облысы бойынша мемлекеттік қызмет істері жөніндегі

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Павлодар облысының ауыл шаруашылығы басқармасы ММ қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін

сыртқы талдау нәтижелері бойынша

ТАЛДАМАЛЫҚ АНЫҚТАМА

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Павлодар қ,

2026 жыл

 

 

 

МАЗМҰНЫ

1. Жалпы ережелер

1.1. Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу негіздері

1.2 Тақырыпты таңдау негіздемесі

1.3 Талдау кезінде пайдаланылған материал

1. Талдау объектісінің қызметі

2.1 сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдау объектілері туралы жалпы мәліметтер

2.2 сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау объектілерінің өндірістік қызметі

2.3 кәсіпкерлік субъектілерін мемлекеттік қолдау шараларына қатысты

III. ӘКІМШІЛІК ҚЫЗМЕТТІҢ ТӘУЕКЕЛДЕРІ

3.1 бұйрықтарды қолмен тіркеу тәуекелдері

3.2 мемлекеттік қызметшілердің сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді және өзге де ақылы қызметпен айналысуға тыйым салуды бұзу тәуекелі

3.3 ресми интернет-ресурста ақпараттың толық ашылмауы салдарынан басқарма қызметінің ашықтығын төмендету тәуекелі

ІV. МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНДАҒЫ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕРІ

4.1 субсидиялаудың ақпараттық жүйесінің жұмыс істеуінің құқықтық негізі

4.2 субсидиялаудың ақпараттық жүйелерін пайдаланудың ақылы болуы

4.3 субсидиялау жүйелерінен ақпараттық интеграцияның болмауы

мемлекеттік органдардың қажетті дерекқорларымен

4.4 ақпараттық жүйеге рұқсатсыз сыртқы қол жеткізу тәуекелі

4.5 кредиттік берешегі бар АӨК субъектілерінің қолдауымен тәуекелдер

4.6 жеке және заңды тұлғаларға субсидиялар беру тәуекелдері

ауыл шаруашылығы өндірушілері санатына жатпайтын

1. ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНДАҒЫ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕРІ

5.1 рұқсат беру, бақылау және байланысты шоғырлану тәуекелі

бір кәсіпкерлік субъектісіне қатысты мемлекеттік субсидияларды өкілеттіктерді әкімшілендірумен

5.2 мемлекеттік қолдау көлемін есептеуге әсер ететін мәліметтердің дұрыстығын растау тетігінің болмауы салдарынан арзандатылған дизель отынының көлемін негізсіз айқындау тәуекелі

5.3 арзандатылған дизель отынының көлемін қайта анықтау тәуекелі

5.4 ақпараттық жүйеде автоматты бақылаудың болмауы салдарынан ауыл шаруашылығы алқаптарының ауданын жер учаскесінің нақты алаңынан тыс субсидиялау тәуекелі

1. ҚАЙТА ӨҢДЕУ ЖӘНЕ КООПЕРАЦИЯ САЛАСЫНДАҒЫ ТӘУЕКЕЛДЕР

6.1 «Ауыл аманаты» бағдарламасын іске асыру және мониторинг саласындағы тәуекелдер

VII. ҚАРЖЫЛАНДЫРУ САЛАСЫНДАҒЫ ТӘУЕКЕЛДЕР

7.1 Қаржы ұйымдарына субсидиялар беру кезінде ақшаны тиімсіз пайдалану тәуекелдері

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

І. ЖАЛПЫ ЕРЕЖЕЛЕР

 

1.1 Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу негіздері

Қазақстан Республикасы Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің Павлодар облысы бойынша департаментінің (бұдан әрі - Департамент) 2026 жылғы 3 шілдедегі № 22-н/қ және «Павлодар облысының ауыл шаруашылығы басқармасы» ММ (бұдан әрі - Басқарма) 2026 жылғы 3 шілдедегі № 38/1 бірлескен бұйрығы, келесі бағыттар бойынша:

1) агроөнеркәсіптік кәсіпкерлік субъектілері үшін мемлекеттік субсидиялар беру мәселелері бойынша сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдау объектілерінің қызметін қозғайтын нормативтік - құқықтық актілердегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау;

2) агроөнеркәсіптік кәсіпкерлік субъектілері үшін мемлекеттік субсидиялар беру мәселелері бойынша сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдау объектілерінің ұйымдық-басқару қызметінде сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін анықтау;

Талдау жүргізу мерзімі: 2026 жылғы 7 шілдеден бастап17 тамызға дейін.

Талдау жүргізу кезеңі: 2024 жылғы 1 қаңтардан 2026 жылғы 17 тамызға дейін.

1.2 Тақырыпты таңдаудың негіздемесі

Басқарма қызметіндегі сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау жүргізу агроөнеркәсіптік кешеннің жоғары әлеуметтік және экономикалық маңыздылығына, игерілетін бюджет қаражатының едәуір көлеміне, сондай-ақ мемлекеттік субсидиялау процестерінің сақталып отырған осалдығына байланысты.

Ауыл шаруашылығы-азық-түлік қауіпсіздігі мен халықтың жұмыспен қамтылуына тікелей әсер ететін стратегиялық сала.

Бұл ретте жыл сайын ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерді қолдауға елеулі қаржы ресурстары бөлінеді, оларды бөлу рәсімі әкімшілік рәсімдердің жоғары қарқындылығымен және аграршылар тарапынан тұрақты өтініштермен сипатталады.

Өтініштерді алдын ала мониторингілеу және талдау барысында сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтар жасауға және бюджет қаражатын тиімсіз пайдалануға жағдай жасайтын бірқатар жүйелі проблемалар мен құқықтық белгісіздіктер анықталды. Олардың ішінде:

- Мемлекеттік қызметтердің тегін принципін іске асыруды шектеу. Коммерциялық операторлардың цифрлық жүйелерді алуы (Plem.kz) субсидиялау сервистеріне қол жеткізгені үшін төлемақы «Мемлекеттік және әлеуметтік жауапты қызметтер туралы» Заңның және Заңның талаптарына қайшы келеді «Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» заң жобасы фермерлер үшін заңсыз қаржылық кедергілер тудырып, сыбайлас жемқорлық жағдайларын қалыптастырады.

- Сандық жүйелердің істен шығуы және жетілмегендігі. Ашық құқықтық негіздемесіз және жария талқылаусыз ақылы сараланған тарифтерге (мал басына байланысты) көшу басқару тарапынан көрсетілетін қызметті берушілер мен жүйелерді әзірлеушілердің іс-әрекеттеріне тиісті бақылаудың жоқтығын көрсетеді.

- Автоматтандырылған бақылау мен мәліметтер базасын біріктірудің болмауы. Субсидиялаудың ақпараттық жүйесін «Жеке тұлғалар» мемлекеттік дерекқорымен онлайн-синхрондаудың болмауы құқық қабілеттілігін тоқтатқан субъектілердің атына бюджет қаражатын аудару фактілеріне (шаруашылық басшылары қайтыс болғаннан кейінгі төлемдерді қоса алғанда) алып келеді. Бұл қаражатты мақсатсыз жұмсау тәуекелдеріне, оларды қайтарудың күрделі рәсіміне және мемлекеттік аудит жүйесінің беделін түсіруге әкеп соғады.

- Арзандатылған дизель отынының көлемін қайта анықтау тәуекелі. Цифрлық жүйеде дизель отынын бөлудің техникалық бұғатталуының болмауы, сол бір кадастрлық алаң нөмірі бойынша өтінімдердің қайта бекітілуіне жол бермейтін, өтінімді тікелей қайта беру, жұмыс түрін өзгерту не өтініш берушінің ұйымдық нысанын өзгерту жолымен сол жер учаскелері бойынша арзандатылған отынды бірнеше рет алу фактілеріне әкеп соғады. Бұл бюджет қаражатын негізсіз жұмсау, мемлекеттік қолдаудың атаулылығы қағидатын бұзу және ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер үшін мұнай өнімдерін бөлу жүйесіне деген сенімді төмендету тәуекелдеріне әкеп соғады.

- Ауыл шаруашылығы алқаптарының ауданын жер учаскесінің нақты алаңынан тыс субсидиялау тәуекелі. Жер учаскесінің бір кадастрлық нөмірі бойынша мәлімделген алаңдарды өзара және мемлекеттік жер кадастрының деректері бойынша нақты алаңмен салыстыратын автоматты бақылауды субсидиялаудың ақпараттық жүйесінде болмауы бір не әртүрлі ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер бір учаске бойынша бірнеше өтінім берген кезде учаскенің нақты мөлшерінен бірнеше есе асатын алаңды субсидиялау фактілеріне алып келеді. Бұл бюджет қаражатын негізсіз жұмсау, тұқым шаруашылығын мемлекеттік қолдаудың атаулылық қағидатын бұзу және субсидияланатын алаңдар бойынша есептілікті бұрмалау тәуекелдеріне әкеп соғады.

1.3 Талдау кезінде қолданылатын материал

Нормативтік құқықтық актілер:

1) Инвестициялық салымдар кезінде агроөнеркәсіптік кешен субъектісі шеккен шығыстардың бір бөлігін өтеу жөніндегі субсидиялау қағидалары;

2) ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге су беру жөніндегі көрсетілетін қызметтердің құнын субсидиялау қағидалары;

3) саны зияндылықтың экономикалық шегінен жоғары зиянды және аса қауіпті зиянды организмдерге және карантиндік объектілерге қарсы өңдеуді жүргізуге арналған пестицидтердің, биоагенттердің (энтомофагтардың) құнын субсидиялау;

4) Пестицидтерді (улы химикаттарды) өндіруге (формуляциялауға), пестицидтерді (улы химикаттарды) өткізуге, пестицидтерді (улы химикаттарды) аэрозольдік және фумигациялық тәсілдермен қолдануға қызметті жүзеге асыруға лицензия беру;

5) Тыңайтқыштардың құнын субсидиялау (органикалық тыңайтқыштарды қоспағанда);

6) асыл тұқымды мал шаруашылығын дамытуды субсидиялау, мал шаруашылығы өнімінің өнімділігі мен сапасын арттыру қағидалары;

7) Бірегей, элиталық тұқым, бірінші, екінші және үшінші репродукциялы тұқым өндірушілерді және тұқым өткізушілерді аттестаттау;

8) тұқым шаруашылығын дамытуды субсидиялау;

9) астық қолхаттарын шығара отырып, қойма қызметі бойынша қызметтер көрсетуге лицензия беру;

10) өңдеуші кәсіпорындардың ауыл шаруашылығы өнімін тереңдетіп өңдеу өнімдерін өндіру үшін оны сатып алуға жұмсаған шығындарын субсидиялау;

11) ауыл шаруашылығы кооперативтерінің тексеру одақтарының ауыл шаруашылығы кооперативтерінің ішкі аудитін жүргізуге арналған шығындарын субсидиялау;

12) ауыл шаруашылығы жануарларын, техникасы мен технологиялық жабдықтарын сатып алуға кредит беру, сондай-ақ лизинг кезінде сыйақы мөлшерлемелерін субсидиялау қағидалары;

13) агроөнеркәсіптік кешен субъектілерін қаржылық сауықтыру жөніндегі бағыт шеңберінде кредиттік және лизингтік міндеттемелер бойынша пайыздық мөлшерлемені субсидиялау қағидалары;

14) агроөнеркәсіптік кешен субъектілерінің қарыздарына кепілдік беру және сақтандыру шеңберінде субсидиялау қағидалары;

15) Басым дақылдар өндірісін субсидиялау;

16) Суарудың су үнемдеу технологияларын енгізуге бағытталған инвестициялық салымдар кезінде ауыл шаруашылығы тауарын өндіруші шеккен шығыстардың бір бөлігін өтеу бойынша субсидиялау қағидалары.

17) «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заң;

18) «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заң;

19) «Мемлекеттік және әлеуметтік жауапты қызметтер туралы» Заң;

20) Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі;

21) «Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы;

22) Құжаттау, құжаттаманы басқару қағидалары

Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің 2023 жылғы 25 тамыздағы № 236 бұйрығымен бекітілген мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдарда электрондық құжат айналымы жүйелерін пайдалану;

23) Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің міндетін атқарушының 2023 жылғы 13 сәуірдегі № 137 бұйрығымен бекітілген көктемгі егіс және егін жинау жұмыстары кезеңінде ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілер үшін мұнай өнімдерінің көлемін қалыптастыру және бөлу қағидалары;

24) басқалар.

Аналитикалық материалдар:

25) жеке және заңды тұлғалардың өтініштері;

26) уәкілетті органдардың тексеру материалдары;

27) Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу комитетінің деректері;

28)Қазақстан Республикасының заңнамасында тыйым салынбаған басқа да ақпарат көздері.

 

ІІ. ТАЛДАУ ОБЪЕКТІСІНІҢ ҚЫЗМЕТІ

 

2.1 Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін сыртқы талдау объектілері туралы жалпы мәліметтер

Басқарма облыстық бюджеттен қаржыландырылатын Қазақстан Республикасының мемлекеттік органы және ауыл шаруашылығы саласындағы функцияларды жүзеге асыруға Павлодар облысының уәкілетті әкімдігі болып табылады.

6 бөлімнің басқару құрылымы бойынша Павлодар облысы әкімдігінің 2024 жылғы 15 шілдедегі № 167/2 өзгерістер енгізу туралы қаулысы, оның ішінде:

Басқарма басшысы – 1  бірлік;

Басшының орынбасары – 2  бірлік.

Өсімдік шаруашылығын дамыту бөлімі -7 бірлік, оның ішінде 1 бөлім басшысы және 6 бас маман.

Мал шаруашылығын дамыту бөлімі - 5 бірлік, оның ішінде 1 бөлім басшысы және 4 бас маман.

Қайта өңдеу және кооперацияны дамыту бөлімі-4 бірлік, оның ішінде 1 бөлім басшысы және 3 бас маман.

Талдау және инвестиция тарту бөлімі-5 бірлік, оның ішінде 1 бөлім басшысы және 4 бас маман.

 Қаржы құралдары бөлімі - 5 бірлік, оның ішінде 1 бөлім басшысы және 4 бас маман.

Әкімшілік бөлім-3 бірлік, оның ішінде 1 бөлім басшысы және 2 бас маман.

Жалпы алып жатқан ауданы 529.7 ш. м.

1. 1. Басқарманың штат саны - 2025 жылы 32 бірлікті құрады.

Хамза Оралбекұлы Оразбеков - облыс әкімінің 2026 жылғы 15 сәуірдегі № 79-ө өкіміне сәйкес басқарма басшысы болып тағайындалды. Мемлекеттік қызметтегі жұмыс өтілі 16 жыл 6 айды құрайды.

Әлібек Жайықұлы Каленов -  2025 жылғы 2 маусымнан бастап басқарма басшысының орынбасары, мемлекеттік қызметтегі жұмыс өтілі 12 жыл 10 айды құрайды.

Төлеген Баянбайұлы Көшербаев - 2022 жылғы 10 маусымнан бастап басқарма басшысының орынбасары, мемлекеттік қызметтегі жұмыс өтілі                    34 жыл 2 айды құрайды.

2.2 Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін талдау объектілерінің өндірістік қызметі

Басқарманың негізгі міндеттері (Павлодар облысы әкімдігінің 2022 жылғы 13 сәуірдегі № 99/1 қаулысымен бекітілген):

1) агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамыту саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

2) агроөнеркәсіптік кешен салаларын мамандармен қамтамасыз ету жөніндегі шараларды жүзеге асыру, даярлауды, қайта даярлауды ұйымдастыру және агроөнеркәсіптік кешен кадрларының біліктілігін арттыру;

3) агроөнеркәсіптік кешен субъектілерін мемлекеттік қолдау жөнінде ұсыныстар әзірлеу;

4) Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;

5) бәсекеге қабілетті ауыл шаруашылығы өнімін және оны қайта өңдеу өнімдерін өндіру үшін экономикалық жағдайлар жасау;

6) мемлекеттік көрсетілетін қызметтердің сапасын арттыру және агроөнеркәсіптік кешенде цифрлық технологияларды енгізуді қамтамасыз ету;

7) астық өндіру, сақтау және өткізу процесінде туындайтын қатынастарды реттеу.

Басқару функцияларына мыналар жатады:

1) пестицидтерді залалсыздандыру жөніндегі жұмыстарды келісім бойынша ұйымдастыру

қоршаған ортаны қорғау саласындағы уәкілетті органмен және халықтың санитариялық-эпидемиологиялық саламаттылығы саласындағы мемлекеттік органмен;

2) өсімдіктерді қорғау саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

3) саны зияндылықтың экономикалық шегінен жоғары стадиялық емес шегірткелерге қарсы күрес жөніндегі фитосанитариялық іс-шараларды ұйымдастыру және жүргізу;

4) лицензиялау қызметті бойынша:

пестицидтерді өндіру (формуляциялау);

пестицидтерді өткізу;

пестицидтерді аэрозольдік және фумигациялық тәсілдермен қолдануға;

5) асыл тұқымды мал шаруашылығы саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

6) мал шаруашылығы саласындағы қызметті жүзеге асыратын республикалық палаталар мен өзге де қоғамдық бірлестіктердің ұсыныстарын ескере отырып, көрсетілген мақсаттарға көзделген бюджет қаражаты шегінде асыл тұқымды өнімге (материалға) субсидиялар бөлу;

7) бекітілген нысандар бойынша асыл тұқымды мал шаруашылығы саласындағы деректердің есебін жүргізу;

8) асыл тұқымды малдардың, оның ішінде генофонд шектеулі тұқымдардың генофондын сақтауға және қалпына келтіруге бағытталған іс-шараларды субсидиялауды жүзеге асыру;

9) агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамыту саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

10) ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс алаңдарының құрылымын әртараптандыру мәселесі бойынша келісім (меморандум) жасасу;

11) «Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңына және осы саладағы басқа да нормативтік құқықтық актілерге сәйкес агроөнеркәсіптік кешен субъектілерін мемлекеттік қолдау жөнінде ұсыныстар әзірлеу;

12) агроөнеркәсіптік кешенді дамыту саласында мемлекеттік техникалық инспекцияны жүзеге асыру;

13) шығарылатын өнім ассортименті бойынша өңірлік көрмелер, жәрмеңкелер ұйымдастыру;

14) «Агроөнеркәсіптік кешендегі мамандығы бойынша үздік» конкурсын өткізу;

15) агроөнеркәсіптік кешен өнімдерінің саудасы бойынша көтерме сауда базарларын ұйымдастыру;

16) азық-түлік қауіпсіздігінің жай-күйіне, агроөнеркәсіптік кешен өнімдерінің бағалары мен нарықтарына мониторинг жүргізу;

17) әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына бағаны тұрақтандыру тетіктерін іске асыру жөніндегі комиссияның құрылуы және жұмысын ұйымдастыру;

18) кеңейтілген өсімін молайту үшін жоғары сыныпты асыл тұқымды малдарды сатып алуды, күтіп-бағуды және жас малдарды өсіруді ұйымдастыру;

19) отандық ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге өткізілген бірінші, екінші және үшінші репродукциялы тұқымдардың құнын арзандатуды қамтамасыз ету;

20) агроөнеркәсіптік кешен субъектілерінің қарыздарын сақтандыру кезінде қарыздарға кепілдік беру кезінде комиссияның бір бөлігін және сақтандыру сыйлықақыларының бір бөлігін өтеу;

21) инвестициялық салымдар кезінде агроөнеркәсіптік кешен субъектісі шеккен шығыстардың бір бөлігін өтеу;

22) кепілдендірілген сатып алу бағасы мен сатып алу бағасы белгіленетін сатып алынатын ауыл шаруашылығы өнімі субсидияларының нормативін бекіту;

23) өңдеуші кәсіпорындардың ауыл шаруашылығы өнімін тереңдетіп өңдеу өнімдерін өндіру үшін оны сатып алуға жұмсаған шығындарын субсидиялау;

24) ауыл шаруашылығы кооперативтерінің тексеру одақтарының ауыл шаруашылығы кооперативтерінің ішкі аудитін жүргізуге арналған шығындарын субсидиялау;

25)тыңайтқыштардың (органикалық тыңайтқыштарды қоспағанда) құнын субсидиялауды жүзеге асыру;

26) басым дақылдарды, оның ішінде көпжылдық екпелерді өндіруді субсидиялауды жүзеге асыру;

27) саны зияндылықтың экономикалық шегінен жоғары зиянды және аса қауіпті зиянды организмдерге және карантиндік объектілерге қарсы өңдеуді жүргізуге арналған пестицидтердің, биоагенттердің (энтомофагтардың) құнын субсидиялауды жүзеге асыру;

28) агроөнеркәсіптік кешен субъектілеріне кредит беру, сондай-ақ ауыл шаруашылығы жануарларын, техникасы мен технологиялық жабдықтарын сатып алуға лизинг кезінде сыйақы мөлшерлемелерін субсидиялауды жүзеге асыру;

29) бағыт шеңберінде кредиттік және лизингтік міндеттемелер бойынша сыйақы мөлшерлемелерін субсидиялауды жүзеге асыру

агроөнеркәсіптік кешен субъектілерін қаржылық сауықтыру бойынша;

30) астық нарығы саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

31) астық қолхаттарын шығара отырып, қойма қызметі бойынша қызметтер көрсету жөніндегі қызметті лицензиялау;

32) табиғи - климаттық жағдайлар мен нарықтық конъюнктураны ескере отырып, астық өндірісінің құрылымын оңтайландыру, астық өндірудің, сақтаудың және өткізудің жаңа прогрессивті технологияларын жетілдіру және енгізу;

33) бюджеттік бағдарламаларға сәйкес отандық ауыл шаруашылығы тауар өндірушілеріне минералдық тыңайтқыштардың, тұқым улағыштар мен пестицидтердің құнын арзандатуды жүзеге асыру;

34) ішкі нарықтың мұнай өнімдеріне қажеттілігін уақтылы қамтамасыз ету жөнінде қажетті шаралар қабылдау;

35) өңірлерде Техникалық реттеу саласындағы сәйкестікті бағалау бойынша қызметтер көрсету бойынша бәсекелестік орта құру жөнінде шаралар қабылдау;

36) Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамасында көзделген тәртіппен тұтас алғанда немесе жекелеген операцияларды жүзеге асыру бөлігінде алты айға дейінгі мерзімге астық қолхаттарын шығара отырып, қойма қызметі бойынша қызметтер көрсету жөніндегі қызметті жүзеге асыру құқығына лицензияның қолданылуын тоқтата тұру;

37) Қазақстан Республикасының Астық туралы заңнамасын бұзу туралы нұсқама беру, Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді қарау

әкімшілік құқық бұзушылық туралы;

38) астықтың қауіпсіздігі мен сапасын мемлекеттік бақылау;

39) Астықтың сандық-сапалық жай-күйін бақылау;

40) тұқым шаруашылығы саласындағы мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру;

41) тұқым шаруашылығы саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

42) уәкілетті орган айқындайтын тәртіппен тиісті куәлік бере отырып, тұқым шаруашылығы субъектілерін аттестаттауды жүргізу;

43) облыс бойынша тұқым балансын жасау;

44) өз құзыреті шегінде ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерінің сақтандыру және ауыспалы тұқым қорларын қалыптастыруына жәрдемдесу;

45) сорттық және тұқымдық бақылауды жүзеге асыру, сорттық егістерді сынақтан өткізу, топырақты бағалау, зертханалық сорттық сынақтар, тұқым сапасына сараптама жүргізу тәртібінің орындалуын бақылауды жүзеге асыру;

46) субсидиялауға жататын тұқымдардың әрбір түрі бойынша: бірегей тұқымдар бойынша - тұқым шаруашылығы саласындағы аттестатталған әрбір субъект үшін; элиталық тұқымдар бойынша - әрбір әкімшілік-аумақтық бірлік үшін жыл сайынғы квоталарды айқындау;

47) субсидияланған бірегей және элиталық тұқымдардың нысаналы пайдаланылуын бақылау;

48) тұқым шаруашылығы жөніндегі мемлекеттік инспектордың ұсынысы негізінде:

субъектінің құқығын куәландыратын аттестаттау туралы куәліктің іс-әрекеттері

тұқым шаруашылығы саласындағы қызметті жүзеге асыруға;

тұқымның сорттық және егістік сапасына сараптама жүргізу жөніндегі қызмет;

49) карантиндік объектілердің таралуын есепке алуды жүргізу және уәкілетті органға және мүдделі тұлғаларға ақпарат беру;

50) өсімдіктер карантині саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

51) мемлекеттік карантиндік фитосанитариялық бақылау және қадағалау объектілерінде осы объектілерді иеленуші жеке және заңды тұлғалардың, сондай - ақ мемлекеттік басқару органдарының өсімдіктер карантині бойынша іс-шаралар жүргізуін ұйымдастыру;

52) Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңнамасына сәйкес әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамалар жасау және әкімшілік жазалар қолдану;

53) агроөнеркәсіптік кешен саласындағы мемлекеттік бағдарламаларды іске асыру;

54) өз құзыреті шегінде мемлекеттік-жекешелік әріптестік саласындағы мемлекеттік саясатты іске асыру;

55) Тракторларды, олардың тіркемелерін, өздігінен жүретін ауыл шаруашылығы, мелиоративтік және жол-құрылыс машиналары мен тетіктерін мемлекеттік есепке алу және тіркеу;

56) жергілікті мемлекеттік басқару мүддесінде Қазақстан Республикасының заңнамасымен жергілікті атқарушы органдарға жүктелетін өзге де өкілеттіктерді жүзеге асыру;

57) Ауыл шаруашылығы саласында мемлекеттік қызметтер көрсету;

58) өз құзыреті шегінде климаттың өзгеруіне арналған басымдықтар мен шараларды айқындау.

2.3 Агроөнеркәсіптік кәсіпкерлік субъектілерін мемлекеттік қолдау шараларына қатысты

Агроөнеркәсіптік кешенде цифрландыру және мемлекеттік қызметтер көрсету сапасын арттыру жөніндегі мемлекеттік саясатты іске асыру мақсатында басқарма мемлекеттік қызметтерді электрондық форматта көрсетуді жүзеге асырады.

Барлық мемлекеттік қызметтер толық автоматтандырылған және «Gosagro», «Subsidy.plem.kz» веб-порталдары, сондай-ақ «E-license» ақпараттық жүйесі арқылы тегін көрсетіледі.

Осы платформаларды пайдалану өтініш берушілермен байланыссыз және ашық өзара іс-қимылды қамтамасыз етеді, өтінімдерді өңдеу мерзімдерін қысқартады және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтады.

Мемлекеттік қызметтер көрсету Қазақстан Республикасы цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрінің м .а. 2020 жылғы 31 қаңтардағы № 39/НҚ бұйрығымен бекітілген Мемлекеттік қызметтер тізіліміне қатаң сәйкес жүзеге асырылады.

Тізілімге сәйкес Басқарма электрондық форматқа ауыстырылған мемлекеттік қызметтердің 16 түрін ұсынады.

Анықтама ретінде мемлекеттік қызметтердің саны:

1) 050 инвестициялық салымдар кезінде агроөнеркәсіптік кешен субъектісі шеккен шығыстардың бір бөлігін өтеу бойынша субсидиялау (2024 жылы 9088 млн. теңге, 2025 жылы 8148,2 млн. теңге, 2026 жылы 4834,7 млн. теңге бөлінді);

2) Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге су беру бойынша көрсетілетін қызметтердің құнын субсидиялау (2024 жылы 682,4 млн. теңге, 2025 жылы 761 млн. теңге, 2026 жылы 317,7 млн. теңге бөлінді);

3) Зиянды және аса қауіпті зиянды организмдерге қарсы өңдеуді жүргізуге арналған, саны зиянды және карантиндік объектілердің экономикалық шегінен жоғары пестицидтердің, биоагенттердің (энтомофагтардың) құнын субсидиялау (2024 жылы 1642,7 млн. теңге, 2025 жылы 1835,6 млн. теңге, 3200,0 млн. теңге бөлінді);

4) Пестицидтердi (улы химикаттарды) өндiру (формуляциялау), пестицидтердi (улы химикаттарды) өткiзу, пестицидтердi (улы химикаттарды) аэрозольдiк және фумигациялық тәсiлдермен қолдануға арналған қызметтi жүзеге асыруға лицензия беру;

5) Тыңайтқыштардың құнын субсидиялау (органикалық тыңайтқыштарды қоспағанда) (2024 жылы 3566 млн. теңге, 2025 жылы 925,0 млн. теңге, 2026 жылы 3300,0 млн. теңге бөлінді);

6) Асыл тұқымды мал шаруашылығын дамытуға, мал шаруашылығының өнімділігі мен өнім сапасын арттыруға субсидиялау (2024 жылы 7206,9 млн. теңге, 2025 жылы 7711,4 млн. теңге, 2026 жылы 4596,0 млн. теңге бөлінді);

7) Тұқым шаруашылығын дамытуды субсидиялау (2024 жылы 2051,21 млн. теңге, 2025 жылы 5177,1 млн. теңге, 2026 жылы 2045,8 млн. теңге бөлінді);

8) Қайта өңдеуші кәсіпорындардың ауылшаруашылық өнімдерін тереңдете қайта өңдеу өнімдерін өндіру үшін оларды сатып алу шығындарын субсидиялау (2024 жылы 1440 млн. теңге, 2025 жылы 1540,9 млн. теңге, 2026 жылы 1117,8 млн. теңге бөлінді);

9) Ауыл шаруашылығы жануарларын, техника мен технологиялық жабдықтарды сатып алуға кредит беру, сондай-ақ лизинг кезінде сыйақы мөлшерлемелерін субсидиялау (2024 жылы 6090,9 млн. теңге, 2025 жылы 12545,1 млн. теңге, 2026 жылы 9533,2 млн. теңге бөлінді);

10) Агроөнеркәсіптік кешен субъектілерінің қарыздарын кепілдендіру мен сақтандыру шеңберінде субсидиялау (2026 жылы 24,3 млн. теңге бөлінді)

11) Басым дақылдар өндірісін субсидиялау (2025 жылы 799,9 млн. теңге, 2026 жылы 500 млн. теңге бөлінді);

12) Суарудың су үнемдеу технологияларын енгізуге бағытталған инвестициялық салымдар кезінде ауыл шаруашылығы тауарын өндіруші шеккен шығыстардың бір бөлігін өтеу бойынша субсидиялау (2026 жылы 2140,3 млн. теңге бөлінді).

 

ІІІ. ӘКІМШІЛІК ҚЫЗМЕТТІҢ ТӘУЕКЕЛДЕРІ

 

3.1 Бұйрықтарды қолмен тіркеу тәуекелдері

Талдау барысында Басқармада бұйрықтарды тіркеу электрондық құжат айналымы жүйесін пайдаланбай, журналдық тәсілмен (қағаз тасымалдағышта) жүзеге асырылатыны анықталды.

Көрсетілген практика Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің 2023 жылғы 25 тамыздағы № 236 бұйрығымен бекітілген Мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдарда құжаттау, құжаттаманы басқару және электрондық құжат айналымы жүйелерін пайдалану қағидаларының талаптарына сәйкес келмейді, ол осындай жүйе енгізілген ұйымдарда құжаттарды тіркеу және есепке алу кезінде электрондық құжат айналымы жүйесін пайдалануды көздейді.

Бұдан басқа, тіркеу нөмірлері қолмен, оның ішінде бөлшектік нөмірлеуді пайдалана отырып берілетінін атап өту қажет.

- «Лауазымдық жалақыны белгілеуге құқық беретін мемлекеттік қызметшілердің еңбек өтілін есептеу жөніндегі комиссия құру туралы» 2025ж.10.03 № 53/1 бұйрығы;

- «Инвестициялық субсидиялар мәселелері жөніндегі мамандар тобын құру туралы» АШБ-ның 2025ж.30.01. № 16 бұйрығына өзгерістер енгізу туралы» 2025ж.13.10. № 58/1 бұйрығы;

- «Облыстық азаматтық қорғау іс-шараларын өткізу кезеңінде өсімдіктерді қорғау қызметінің жауапты тұлғаларын тағайындау туралы» 2025ж.12.12. № 68/1 бұйрығы.

Бұл практика қазіргі уақытта қолданылуда, бұл заңнама талаптарының бұзылғандығын куәландырады.

Жоғарыда көрсетілгендер әкімшілік құжаттарды тіркеу және есепке алу тәртібін белгіленген талаптарға сәйкес келтіру, оның ішінде басқармада болған кезде электрондық құжат айналымының ақпараттық жүйесінде құжаттарды тиісінше тіркеуді қамтамасыз ету жолымен келтіру қажеттігін куәландырады.

Бұдан басқа, тіркеу нөмірлері қолмен, оның ішінде бөлшектік нөмірлеуді пайдалана отырып берілетінін атап өту қажет.

Пайда болу себептері:

Көрсетілген сыбайлас жемқорлық тәуекелінің туындауы бұйрықтарды тіркеуге тиісті бақылаудың болмауына, сондай-ақ құжаттау, құжаттаманы басқару және электрондық құжат айналымы жүйелерін пайдалану қағидаларының талаптарын сақтамауына, тіркеу нөмірлерін қолмен бере отырып, оның ішінде бөлшек нөмірлеуді пайдалана отырып, бұйрықтарды журнал тәсілімен тіркеуге, сондай-ақ құжаттарды тіркеудің өзгермейтіндігі мен дәйектілігін қамтамасыз ететін тетіктердің болмауына байланысты.

Бұл мән-жайлар бұйрықтарды ретроактивті түрде тіркеуге, тіркеу деректеріне өзгерістер енгізуге және бұрын тіркелген құжаттарды ауыстыруға мүмкіндік туғызады, бұл кадрлық іс жүргізудің ашықтығы мен дұрыстығына теріс әсер етеді.

Ықтимал салдары:

Мұндай тіркеу тәртібі тіркеу нөмірлерінің дәйектілігі мен өзгермейтіндігін қамтамасыз етпейді, бұрын тіркелмеген бұйрықтарға қосымша бөлшек нөмірлер беру мүмкіндігін туғызады, сондай-ақ тіркеу журналына өзгерістер енгізу және бұрын тіркелген құжаттарды ауыстыру қаупін арттырады.

Көрсетілген мән-жайлар құжаттарды тіркеудің тиісті қадағалануын қамтамасыз етпейді және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін тудырады.

Ұсыным:

Құжаттау, құжаттаманы басқару және электрондық құжат айналымы жүйелерін пайдалану қағидаларының талаптарына сәйкес бұйрықтарды тек қана электрондық құжат айналымы жүйесі (ЭҚЖ) арқылы тіркеуді қамтамасыз ету.

Бұйрықтарды қағаз журналдарда тіркеу және тіркеу нөмірлерін қолмен, оның ішінде бөлшек нөмірлеуді пайдалана отырып беру практикасы алынып тасталсын, кейіннен оларды өзгерту мүмкіндігінсіз ЭҚЖ-ға тіркеу нөмірлерін хронологиялық ретпен автоматты түрде беруді қамтамасыз ету қажет.

3.2 Мемлекеттік қызметшілердің сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді және өзге де ақылы қызметпен айналысуға тыйым салуды бұзу тәуекелі

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне талдау жүргізу барысында «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңның 14-бабы 1-тармағының 6) тармақшасында және «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңның 13-бабы 1-тармағының 3) тармақшасында көзделген мемлекеттік қызмет атқаруға байланысты шектеулерді сақтамау фактісі анықталды, атап айтқанда, басқарманың талдау және инвестицияларды тарту бөлімінің бас маманы тарапынан басқа ақылы қызметпен айналысқан.

Маман сұлулық индустриясы (маникюр) саласында қызмет көрсететіні және 2023 жылдан бастап Instagram әлеуметтік желісіндегі жеке парақшасында белсенді қызмет атқаратыны анықталды.

Көрсетілген бетте орындалған жұмыстардың нәтижелері бар фотоматериалдар үнемі орналастырылады, прайс парағы бар. Көрсетілген қызметтер көрсетілген соңғы жарияланым 2026 жылғы 19 шілдеге (1-қосымша) сәйкес келеді.

Деректерде «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 14-бабы 1-тармағының 6) тармақшасын және «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 13-бабы 1-тармағының 3) тармақшасын бұзу белгілері бар, олар мемлекеттік қызметшілерге педагогикалық, ғылыми және өзге де шығармашылық қызметті қоспағанда, ақы төленетін басқа қызметпен айналысуға тыйым салады.

Пайда болу себептері:

Бұл бұзушылықтың себептері құқықтық, ұйымдастырушылық және әлеуметтік-экономикалық сипаттағы факторлардың жиынтығы болып табылады.

Ең алдымен, құқықтық мәдениеттің төмен деңгейі және қызметкердің өзі белгілеген сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді елемеу орын алады, бұл басқа ақылы қызметпен айналысуға тыйым салу коммерциялық қызметтің кез келген түріне, соның ішінде жұмыстан тыс уақытта сұлулық индустриясы саласында қызмет көрсетуге қолданылатынын түсінбеуінен көрінеді. Қосымша фактор қаржылық ынталандыру және қосымша табыс алуға деген ұмтылыс болды.

Мемлекеттік орган тарапынан ахуалдың туындауына кадр қызметі мен Әдеп жөніндегі уәкілдің профилактикалық және түсіндіру жұмыстарының жеткіліксіздігі, сондай-ақ қызметкерлердің сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер мен ақпараттық-коммуникациялық желілердегі мінез-құлық қағидаларын сақтауының тұрақты ішкі мониторингінің болмауы ықпал етті.

Инстаграмдағы коммерциялық парақты көпшілік алдында жүргізу бұзушылықты анықтау тәуекелін елемеу және жеке бақылаудың жоқтығына сенімділік білдіреді.

Ықтимал салдарлар:

Анықталған бұзушылықтың мемлекеттік қызметші мен ұйым үшін ықтимал салдары тәртіптік, әкімшілік-құқықтық және беделдік болып бөлінеді.

Тәртіптік іс жүргізу тарапынан заңнамада белгіленген сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді бұзатын теріс қылық жасау арнайы талисті «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңның 61-бабына сәйкес қатаң тәртіптік жауапкершілікке тартуға әкеп соғады.

Бұдан басқа, жағдай мемлекеттік орган үшін бедел тәуекелдеріне әкеп соқтырады, азаматтардың билік институттарына деген сенім деңгейін төмендетеді және кадр қызметі мен әдеп жөніндегі уәкілдің қалған қызметкерлерге қатысты сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді сақтау тұрғысынан мониторинг жүргізу қажеттігін көрсетеді.

Ұсынымдар:

Бұзушылықты жасауға ықпал еткен себептер мен жағдайларды жою, сондай-ақ болашақта осындай фактілерге жол бермеу мақсатында түзету және алдын алу шараларының кешенін іске асыру ұсынылады.

"Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы" Заңның 14-бабы 1-тармағының 6) тармақшасында және "сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы"Заңның 13-бабы 1-тармағының 3) тармақшасында көзделген талаптарды сақтамау белгілерінің болуына байланысты басқарманың талдау және инвестициялар тарту бөлімінің бас маманының тәртіптік жауапкершілігі мәселесін қарау.

Сондай-ақ Әдеп жөніндегі уәкілмен бірлесіп мемлекеттік қызметте болуға байланысты шектеулерді және кәсіпкерлік немесе өзге де ақылы қызметті жүзеге асыру үшін жауапкершілікті егжей-тегжейлі түсіндіре отырып, басқарманың барлық жеке құрамы үшін семинар-кеңес өткізу ұсынылады.

Қызметкерлердің сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді бұзу фактілерін анықтау тұрғысынан ашық көздер мен әлеуметтік желілерге тұрақты ішкі мониторинг жүргізу тәжірибесін енгізу ұсынылады.

3.3 Ресми интернет-ресурста ақпараттың толық ашылмауы салдарынан басқарма қызметінің ашықтығын төмендету тәуекелі

Басқарманың ресми интернет-ресурсы оның қызметі туралы ақпаратты толық ашуды қамтамасыз етпейді: Көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің толық тізбесі жоқ, Басқарманың қызметі туралы ереже орналастырылмаған, жаңалықтар бөлімі өзектендірілмейді.

Орналастырылатын ақпараттың шектелуі мен өзектілігі Мемлекеттік орган қызметінің ашықтығын төмендетеді, азаматтар мен бизнес субъектілерін тікелей мемлекеттік қызметшілерге түсініктеме алуға мәжбүр етеді, бұл бейресми өзара іс-қимыл үшін алғышарттар жасайды және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін арттырады.

Пайда болу себептері:

Аталған тәуекелдің туындауы басқарма қызметіндегі бірқатар ұйымдастырушылық кемшіліктерге байланысты болуы мүмкін. Басқармада лауазымды тұлғаның немесе құрылымдық бөлімшенің интернет-ресурсты әкімшілендіруге дербес жауапкершілігі бекітілмеуі мүмкін, бұл ақпараттың уақтылы орналастырылмауына әкелуі мүмкін.

Сайттың бөлімдерін - мемлекеттік қызметтер тізбесін, нормативтік құжаттар мен жаңалықтар блогын жаңарту мерзімдері мен кезеңділігін белгілейтін ішкі регламент та болмауы мүмкін, соның салдарынан өзектендіру эпизодтық сипатта болады.

Сондай-ақ басқарма басшылығы орналастырылған ақпараттың толықтығы мен өзектілігін бақылауды тұрақты негізде жүзеге асырмайтынын жоққа шығаруға болмайды. Сайттың ақпараттық толықтырылуы басым функция ретінде қарастырылмайтын мемлекеттік органдардың ашықтығы туралы заңнама талаптарының формальды орындалуы да ықтимал себеп болуы мүмкін.

Ықтимал салдары:

Басқарманың қызметі туралы ақпаратты ресми интернет-ресурста толық ашпау бірқатар жағымсыз салдарға әкеп соғуы мүмкін.

Бірінші кезекте, бұл азаматтар мен бизнес субъектілерінің мемлекеттік қызметшілерге мемлекеттік қызметтерді алу үшін қажетті құжаттардың тәртібін, шарттары мен тізбесін түсіндіру үшін тікелей мемлекеттік қызметшілерге жеке өтініштерінің өсуіне алып келуі мүмкін, бұл бейресми өзара іс-қимыл жасау үшін алғышарттар жасайды және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін арттырады.

Сондай-ақ, оның қызметін жабық және мөлдір емес деп қабылдау салдарынан халықтың басқаруға деген сенім деңгейінің төмендеуі мүмкін.

Сонымен қатар, өзекті ақпараттың болмауы азаматтар мен кәсіпкерлердің мемлекеттік қызметтерді уақтылы және сапалы алуға өз құқықтарын іске асыруын қиындатуы, өтініш берушілердің уақытша және қаржылық шығындарын ұлғайтуы, сондай-ақ жанжалды жағдайлар мен шағымдардың туындауына жол ашуы мүмкін. Ұзақ мерзімді перспективада мұндай жағдай цифрландыруға және Қызметтерді қашықтықтан көрсетуге бағытталған мемлекет іске асырып жатқан сыбайлас жемқорлыққа қарсы шаралардың тиімділігін төмендетуге қабілетті.

Ұсыныстар:

Көрсетілген тәуекелді жою мақсатында нақты лауазымды тұлғаға немесе Басқарманың құрылымдық бөлімшесіне әкімшілендіруге және ресми интернет-ресурсты уақтылы толтыруға дербес жауапкершілікті бекіту ұсынылады.

Орналастыруға міндетті мәліметтердің тізбесін-басқарма қызметі туралы ережені, көрсетілетін мемлекеттік қызметтердің толық тізбесін, нормативтік - құқықтық базаны, байланыс деректерін, сондай-ақ оларды өзектендірудің мерзімдері мен кезеңділігін белгілейтін интернет - ресурсты жүргізудің ішкі регламентін әзірлеп, бекіткен жөн.

Басқарманың қызметі туралы ақпаратты сайтта толық орналастыруды, оның ішінде мемлекеттік қызметтердің толық тізбесін, оларды алу тәртібі, мерзімдері мен шарттарын, сондай-ақ басқару туралы қолданыстағы ережені көрсете отырып, қамтамасыз ету және азаматтарды уақтылы хабардар ету мақсатында жаңалықтар бөлімін тұрақты өзектендіруді жолға қою қажет.

Басқарма басшылығы орналастырылатын ақпараттың толықтығын, дұрыстығын және өзектілігін мерзімді ішкі бақылауды ұйымдастыруы, сондай - ақ ақпараттық олқылықтарды жедел анықтау және жою үшін азаматтармен кері байланыс тетігін-өтініштер нысанын, жиі қойылатын сұрақтар бөлімін немесе онлайн - кеңес беруді енгізуі тиіс.

Ресурсты ақпараттық сүйемелдеуге жауапты қызметкерлердің кадрлық және техникалық қамтамасыз етілуінің жеткіліктілігін бағалау және қажет болған жағдайда оларды оқытуды ұйымдастыру, сондай-ақ анықталған сәйкессіздіктерді жоя отырып, интернет-ресурстың мемлекеттік органдардың ашықтығы туралы заңнама талаптарына сәйкестігін бағалауды жүргізу ұсынылады.

 

1. МАЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНДАҒЫ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕРІ

4.1 Субсидиялаудың ақпараттық жүйесінің жұмыс істеуінің құқықтық негізі

Ақпараттық жүйе (бұдан әрі - АЖ) Plem.kz Қазақстан Республикасында селекциялық және асыл тұқымдық жұмыстардың базасын жүргізу үшін баламасыз пайдаланылады, сондай-ақ мал шаруашылығы саласында субсидиялар алуға өтінімдерді қабылдау, бастапқы сүзу және өңдеу процесін әкімшілендіреді.

Жүйенің операторы және меншік иесі «АӨК - дегі экономикалық саясаттың талдау орталығы» ЖШС (бұдан әрі – «АӨК ЭСТО» ЖШС) (ҚР АШМ ведомстволық бағынысты ұйымы) болып табылады.

Асыл тұқымды мал шаруашылығын дамытуды, мал шаруашылығының өнімділігін және өнім сапасын арттыруды субсидиялаудың қолданыстағы қағидаларында Plem.kz жүйесі өтінім беру үшін жалғыз уәкілетті веб-портал ретінде айқындалмаған.

Керісінше, заңнама «Электрондық үкімет» веб-порталы (бұдан әрі - Egov) арқылы өтінім беру мүмкіндігін мәлімдейді.

Алайда бұл норма декларативті күйінде қалып отыр: «Egov» мемлекеттік сервисі іс жүзінде барлық үдерісті Plem.kz. функционалда тұйықтап, осы өтінімдерді қабылдауды қамтамасыз етпейді.

Бұл: бiр жағынан, нормативтiк актiде көзделмеген коммерциялық жүйенi пайдалану, екiншi жағынан - заңмен бекiтiлген баламалы мемлекеттiк сервистiң жұмыс iстеуге қабiлетсiздiгi тәуекелiн туғызады.

Пайда болу себептері:

Осы тәуекелдің туындау себебі субсидиялау процестерін ұйымдастыру кезінде мемлекеттік сатып алу және цифрландыру туралы заңнамадағы олқылықтар болып табылады.

Мемлекеттік сатып алу веб-порталында (goszakup.gov.kz) мәліметтер, хабарландырулар және ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Plem.kz. ақпараттық жүйені сүйемелдеу, техникалық қызмет көрсету, әкімшілендіру қызметтерін сатып алу бойынша жасалған шарттар толық жоқ

Іс жүзінде ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің бюджеттік өтінімдерін қабылдау, бастапқы өңдеу және сүзу жөніндегі мемлекеттік функция «АӨК ЭСТО» ЖШС-не конкурстық рәсімдерді өткізбей, техникалық тапсырманы бекітпей және қызмет көрсету туралы шарт жасамай-ақ ауыстырылды.

Мұндай тәсіл мемлекеттік органдардың тікелей шарттық қатынастар мен қызмет көрсету туралы келісім болмағанда бөгде бағдарламалық өнімді пайдалануына алып келді.

Ықтимал салдарлар:

Бюджеттік бағдарламалардың әкімшісі ретінде Басқарма үшін Plem.kz жүйесін шартсыз пайдалану заңдық және қаржылық салдарға әкеп соғады.

Басқарма жүйе операторына ықпал етудің заңды тетіктерінен айырылған: техникалық іркілістер, деректерді жоғалту, өтінімдерді қабылдау мерзімдері бұзылған немесе ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерді негізсіз бұғаттау жағдайында Басқарма «АӨК ЭСТО»  ЖШС-не айыппұл санкцияларын, өсімпұл немесе қателерді жою жөніндегі талаптарды қолдана алмайды.

Нәтижесінде берілмеген субсидиялар үшін шаруашылықтар алдындағы заңды жауапкершілік Басқарманың лауазымды тұлғаларына жүктеледі, ал оператордың өзі шарттық жауапкершілік аймағынан тыс қалады.

 

 

Ұсыныстар:

Құқықтық тәуекелдерді төмендету, субсидиялау рәсімдерін заңнамаға сәйкес келтіру және бірыңғай құқықтық базаны қалыптастыру мақсатында Басқарма бастамашылық жасау мүмкіндігін қарастыруды ұсынамыз

ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі алдында нормативтік құқықтық актілерге мынадай бөліктерде өзгерістер мен толықтырулар енгізу:

- мал шаруашылығын субсидиялауға арналған өтінімдерді қабылдау, өңдеу және сүйемелдеу жөніндегі уәкілетті оператор мәртебесін тікелей Субсидиялау қағидаларында «АӨК ЭСТО»   ЖШС (Plem.kz АЖ) үшін нормативтік бекіту.

 

4.2 Субсидиялаудың ақпараттық жүйелерін пайдаланудың ақылылығы

Назар аударуды қажет ететін тағы бір мәселе - қолданыстағы заңнаманың нормаларын тікелей бұзатын мемлекеттік қызметті алуға болатын субсидиялаудың ақпараттық жүйесіне қол жеткізу үшін ақы алу болып табылады.

«Агроөнеркәсіптік кешенді және ауылдық аумақтарды дамытуды мемлекеттік реттеу туралы» Заңның 1-бабының 26-3) тармақшасына сәйкес субсидиялар бюджет қаражаты есебінен өтеусіз және қайтарымсыз негізде көрсетілетін мемлекеттік қолдау түрі болып табылады.

Мемлекеттік қызметтер тізіліміне сәйкес субсидиялау тегін сипаты Қазақстан Республикасының заңдарымен кепілдендірілген мемлекеттік қызметтер санатына жатады.

Сондай-ақ, «Мемлекеттік және әлеуметтік жауапты қызметтер туралы» ҚР Заңының 24-бабының 2-тармағына сәйкес көрсетілетін қызметті алушылар үшін кез келген төлемдерді енгізуге мүлдем жол берілмейді.

Іс жүзінде ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің нормативтік құқықтық актілердің талаптарына сәйкес өтеусіз негізде берілуі тиіс субсидиялар алу құқығы шектеулі болып табылады: бекітілген коммерциялық прейскурант бойынша Plem.kz АЖ-де тіркеуге ақы төлеу субсидиялауға қол жеткізудің міндетті шарты болып табылады. .

Осылайша, мемлекеттік қызметті алу үшін ақылы кедергі іс жүзінде енгізіледі, бұл оның заңнамада белгіленген тегін болу қағидатына қайшы келеді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Тәуекелдердің туындау себептері: «Plem.kz» жүйесі жұмыс істей бастағаннан бері ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер (бұдан әрі – АШТӨ) үшін порталды пайдалану құны тұрақты болған.

Алайда бүгінгі күні төлем тәртібі өзгерді: жүйенің цифрлық сервистері мен модульдерін пайдалану құны шаруашылықта тіркелген малдың жалпы санына қарай есептеліп, алынады.

Нәтижесінде мемлекеттік қолдаудың түпкілікті алушылары үшін субсидия алуға өтінім беру рәсімі іс жүзінде ақылы болды, бұл мемлекеттік қызметтердің тегін көрсетілуіне кепілдік беру туралы заңнамаға және субсидиялау қағидаларына қайшы келеді.

Қазақстан бойынша шамамен 40 мың адам пайдаланатын жүйенің қамту ауқымын (Павлодар облысында – 2 133 шаруашылық) ескерсек, тарифтеу қағидатының өзгеруі формальды түрде «тегін» мемлекеттік қызметті алу үшін аграршылардан елеулі қаржы қаражатының тұрақты жиналуына әкеп соғады.

Анықтама үшін:

2024–2026 жылдар кезеңінде Басқармада 1 114 шаруа қожалығы субсидия алды, оның ішінде 828 шаруашылық ірі қара мал ұстайды. Аталған шаруашылықтардағы ІҚМ-ның жалпы саны – 216 465 бас. АЖ-да тіркеу кезінде бір бас үшін 250 теңге мөлшерінде ақы төленеді. Осылайша, бір шаруашылықтың ІҚМ-ды тіркегені үшін орташа төлем сомасы 63 357 теңгені құрайды.

 

Есеп:

216 465 * 250 = 54 116 250

Орташа төлем сомасы:

54 116 250 / 828 = 65 357,79

Ықтимал салдарлар:

Мемлекеттік субсидияларды алу кезінде «Plem.kz» АЖ-ға қол жеткізгені үшін ақы алу салдарлар кешенін туғызады.

Бірінші кезекте мал басының санына байланысты коммерциялық тарифтерді белгілеу АШТӨ үшін тікелей қаржылық кедергі жасайды. Бұл фермерлік шаруашылықтардың тегін мемлекеттік қызметтерге және кепілдік берілген мемлекеттік қолдау шараларына қол жеткізуін едәуір шектеп, АӨК және мемлекеттік көрсетілетін қызметтер саласындағы заңнама қағидаттарын бұзады.

Ұсынымдар:

Анықталған бұзушылықтарды жою және АӨК-ті мемлекеттік қолдау жүйесінің беделін түсіруге жол бермеу мақсатында Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі мен құзыретті органдар алдында субсидиялаудың АЖ-сын пайдаланғаны үшін ақы алуды нормативтік құқықтық актілердің талаптарына қайшы келетін құбылыс ретінде жою жөніндегі шараларға бастамашылық жасау мүмкіндігін қарастыру қажет.

 

4.3 Субсидиялаудың ақпараттық жүйелерінің мемлекеттік органдардың қажетті дерекқорларымен интеграциясының болмауы

Бюджет қаражатын игерудің және субсидиялар төлеудің заңдылығын зерделеу барысында «Илья» шаруа қожалығының басшысы қайтыс болғаннан кейін осы қожалыққа мемлекеттік қаражат аудару фактісі анықталды.

«Илья» ШҚ басшысы Калиниченко Сергей Николаевичтің етті және етті-сүтті тұқымдардың асыл тұқымды тұқымдық бұқаларын сатып алғаны үшін 600 000 теңге мөлшерінде субсидия алуға өтінімі қарау рәсімінен өтіп, 2024 жылғы 23 қазанда ресми мақұлданған.

Бірнеше күннен кейін, 2024 жылғы 4 қарашада, Калиниченко С.Н. қайтыс болған. Алайда 2024 жылғы 21 қарашада Басқарма «Илья» ШҚ-ның банктік шотына бюджет субсидияларын нақты төлеген.

Бұл жағдай ведомствоаралық ақпараттық өзара іс-қимылдың және субсидиялаудың АЖ деректерін жеке тұлғалардың мемлекеттік дерекқорларымен нақты уақыт режимінде автоматты салыстырудың болмауын көрсетеді.

Нәтижесінде мемлекеттік қаражат қаржылық есеп айырысу сәтінен 17 күн бұрын басшысының құқық қабілеттілігі тоқтатылған шаруашылық жүргізуші субъектінің мекенжайына аударылған.

«Илья» ШҚ жеке кәсіпкерлік (бұдан әрі – ЖК) нысанында тіркелгендіктен, ол нақты азаматтың ЖСН-ымен ажырамас байланыста және объект ретінде мұраға берілмейді. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне (1040-бап) сәйкес мұра құрамына тек мүлік пен мүліктік құқықтар кіреді, ал мұра қалдырушының жеке басымен ажырамас байланыстағы құқықтар мен міндеттер кірмейді.

Жеке тұлғаның қайтыс болуына байланысты ЖК мәртебесі тоқтатылады, ал оның банктік шоттары дереу жабылуға тиіс еді. Алайда заңнаманы білмеу себебінен не мақұлданған субсидияларды қайтыс болған тұлғаның шотына алу мақсатында шоттар жабылмаған.

Заң бойынша қайтыс болған кәсіпкердің мұрагерлері бұрынғы ЖК-ні таратуы (жабуы), нотариус арқылы мүлікке (оның ішінде асыл тұқымды бұқаларға) мұрагерлік құқықтарға ие болуы және қызметті жалғастыру үшін өз ЖСН-ына жаңа ЖК тіркеуі қажет.

Туындау себептері:

Бұл тәуекелдің негізгі себебі субсидиялаудың ақпараттық жүйесі мен Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Жеке тұлғалар» мемлекеттік дерекқоры (ЖТ МДҚ) арасында нақты уақыт режиміндегі автоматтандырылған ведомствоаралық өзара іс-қимыл мен синхрондаудың болмауы болып табылады.

Шешімдер қабылдау және төлем құжаттарын қалыптастыру кезінде Басқарма тек ақпараттық жүйедегі өтінім мәртебелеріне сүйенеді, ал жүйе қаржылық есеп айырысу сәтінде өтініш берушілер мәртебесінің құқық қабілеттілігін автоматты түрде өзектендірмейді.

Нәтижесінде заңдық фактінің (ШҚ басшысының қайтыс болуының) басталу күні мен бюджеттік бағдарламалар әкімшісінің осы ақпаратты алу уақыты арасында алшақтық пайда болды.

Қосымша фактор Басқарманың рәсімдік әрекеттерін регламенттеудегі олқылық болып табылады: регламентте төлем тапсырмаларын авторизациялау алдында мемлекеттік қаражат алушылардың құқық қабілеттілігін міндетті түрде алдын ала тексеру тәртібі жоқ, бұл шаруашылық мәртебесіндегі өзгерістер ескерілмей субсидия аударуға әкеп соққан.

Ықтимал салдарлар:

Жоғарыда баяндалған жағдайды ескере отырып субсидия төлеу өтініш берушінің құқық қабілеттілігі тоқтатылғандықтан, ақшаны бюджетке қайтару талабымен операцияны заңсыз деп тану тәуекелін туғызады. Мемлекеттік орган қаражаттың нысаналы пайдаланылуын бақылау және есептілікті талап ету мүмкіндігін жоғалтады. Аударылған ақша мұра массасына түседі, бұл оны үшінші тұлғалардың заңсыз шешіп алу тәуекелін туғызады және Басқарманы сот талқылауларына тартады.

Тексерулер кезінде бұл факт бюджет қаражатына тиісінше бақылау жасамау деп бағалануы мүмкін, бұл лауазымды тұлғалар үшін тәртіптік және өзге де жауаптылыққа әкеп соғады.

Ұсынымдар:

Анықталған тәуекелді жою және болашақта осындай жағдайлардың алдын алу үшін Басқарма субсидиялаудың ақпараттық жүйесін әзірлеушілермен бірлесіп, АЖ-ны Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Жеке тұлғалар» мемлекеттік дерекқорымен интеграциялау мақсатында Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігіне хат жолдауға бастамашылық жасауы қажет.

 

4.4 Ақпараттық жүйеге рұқсатсыз сырттан қол жеткізу тәуекелі

Желілік белсенділікті талдау тек қызмет алушыларды (ШҚ/АШТӨ) сырттан тіркеуге арналған АЖ сайтында Басқарманың лауазымды тұлғаларының атынан олардың ЭЦҚ-сын пайдаланып авторизациялау тұрақты тіркелгенін, бұл ретте тиісті кірулер мемлекеттік органның жергілікті есептеу желісіне жатпайтын сыртқы IP-мекенжайлардан жүзеге асырылғанын көрсетті.

Осы АЖ тек ШҚ/АШТӨ тіркеуге арналғанын және Басқарманың лауазымды тұлғаларының қызметтік міндеттерін орындауы үшін қажетті функционалға жатпайтынын ескерсек, авторизациялау мақсаттары туралы сұрақ туындайды.

Атап айтқанда, Басқарманың лауазымды тұлғалары қызмет түрі бойынша өздеріне қажет емес жүйеге қандай себептермен кіргенін, сондай-ақ аталған авторизациялардың мемлекеттік орган желісіне жатпайтын сыртқы IP-мекенжайлардан неге тіркелгенін анықтау қажет.

Аталған мән-жайлар Басқарма қызметкерлерінің қызметтік есептік жазбалары мен ЭЦҚ-ларының ықтимал бұзылғанын не олардың есептік деректерін бөгде тұлғалардың рұқсатсыз пайдалануына алғышарттар бар екенін көрсетеді, бұл уәкілетті органдардың қосымша тексеруін талап етеді.

Туындау себептері:

Техникалық тұрғыдан негізгі себеп – АЖ деңгейінде қатаң желілік шектеулердің болмауы. Әкімшілік модульдің авторизациялау параметрлерінде Басқарманың жергілікті желісінің сенімді ауқымына кірмейтін IP-мекенжайлардан кіруге тыйым салынбаған. Қызметтік аккаунттар үшін екі факторлы аутентификацияның болмауы және сырттан авторизациялау әрекеттерін нақты уақыт режимінде бұғаттауға немесе олар туралы сигнал беруге тиіс желілік ауытқуларға автоматтандырылған мониторингтің жеткіліксіздігі жағдайды қиындатады.

Ұйымдық салада ақпараттық қауіпсіздік қағидаларын сақтауға формальды көзқарас және ішкі бақылаудың әлсіздігі негізгі себеп болып табылады. Басқармада кілттік ақпарат тасығыштарымен жұмыс істеуге бақылау жоқ, бұл қызметкерлерге жеке ЭЦҚ тасығыштарын қызметтік кабинеттерден кедергісіз алып шығуға мүмкіндік берген.

Бұдан басқа, ақпараттық қауіпсіздікке жауапты тұлғалар желілік авторизациялау логтарына тұрақты аудит жүргізбеген.

Ықтимал салдарлар:

Бұл жағдай ақпараттық қауіпсіздікке қатер төндіріп, Басқарманың қызметтік функцияларына рұқсатсыз қол жеткізу тәуекелдерін туғызады. Ақпаратты қорғау тұрғысынан қызметкерлердің жеке ЭЦҚ-сымен бөгде IP-мекенжайлардан авторизациялану ведомстволық периметрге бақылаудың жоғалғанын білдіреді.

Бұл қызметкерлердің қашықтан жұмыс істеу қағидаларын бұзғанын не лауазымды тұлғалардың ЭЦҚ жабық кілттерінің сыртқа шығып, бөгде тұлғаларға берілгенін көрсетеді.

Құқықтық тұрғыда қызметтік ЭЦҚ-ны Басқарманың жергілікті желісінен тыс пайдалану жабық кілттермен жұмыс істеу регламенттері мен мемлекеттік органдардың ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету қағидаларын бұзады. Егер авторизацияны қызметкерлердің ЭЦҚ-сына қол жеткізген бөгде тұлғалар жүзеге асырса, осы кезеңдерде ШҚ деректерін верификациялау және өңдеу жөніндегі барлық әрекеттер заңсыз деп сараланып, күшін жоюға жатады, ал лауазымды тұлғалардың өздері немқұрайлылығы және ЭЦҚ-ға бақылауды жоғалтқаны үшін жауаптылыққа тартылуға тиіс.

Негізгі сыбайлас жемқорлық және операциялық тәуекел шаруа қожалықтарын жіберу және тіркеу рәсімін бөгде тұлғалардың басқару мүмкіндігінде. Сыртқы IP-мекенжайларды пайдалану жекелеген ШҚ мүддесі үшін жұмыстан тыс уақытта тіркеу әрекеттерін жүргізуге, орындаушының нақты орналасқан жерін жасыруға немесе шешім қабылдау функцияларын үшінші тұлғаларға беруге мүмкіндік береді.

Ұсынымдар:

Бұл тәуекелді бейтараптандыру және болашақта осындай бұзушылықтардың алдын алу үшін Басқармаға техникалық, ұйымдық және құқықтық шаралар кешенін іске асыру ұсынылады.

Бірінші кезекте АЖ деңгейінде техникалық шектеулер енгізу ұсынылады. Жүйені әзірлеушілер немесе әкімшілер Басқарманың жергілікті желісінің сенімді ауқымынан басқа кез келген сыртқы желіден әкімшілік модульге кіру мүмкіндігін толық бұғаттап, IP-мекенжайларды сүзу қағидаларын баптауы қажет.

Қосымша барлық қызметтік есептік жазбалар үшін міндетті екі факторлы аутентификацияны енгізу, сондай-ақ сырттан авторизацияланудың кез келген қалыптан тыс әрекеті дереу тіркеліп, сессияның автоматты бұғатталуына әкелуі үшін жүйеде автоматтандырылған мониторинг пен хабарлауды баптау қажет.

Ұйымдық салада ЭЦҚ-сының бұзылуына немесе берілуіне жол берген нақты тұлғаларды анықтау үшін сыртқы IP-мекенжайлардан кірудің анықталған фактілері бойынша қызметтік тергеп-тексеру жүргізу ұсынылады. Тексеру нәтижелері бойынша бұзылған кілттерді кері қайтарып, жаңа сертификаттар шығару және кінәлі қызметкерлерге тәртіптік немесе өзге де жауаптылық шараларын қолдану қажет.

Регламенттік деңгейде Басқарманың барлық қызметкерлеріне қол қойғыза отырып, ақпараттық қауіпсіздік және кибергигиена қағидалары бойынша нұсқама жүргізу маңызды.

Лауазымды тұлғаларға арналған жеке ескертулерге қорғалған ЭЦҚ тасығыштарын жұмыс орындарынан тыс шығаруға, кілттерді үшінші тұлғаларға беруге, сондай-ақ жеке құрылғылардан немесе қорғалмаған желілерден қызметтік функцияларды орындауға үзілді-кесілді тыйым салу туралы тармақты бөлек енгізу қажет.

 

4.5 Кредиттік берешегі бар АӨК субъектілерін қолдау кезіндегі тәуекелдер

Мемлекеттік қолдау шараларын көрсетудің қолданыстағы тетігі миллиондаған өтелмеген кредиттік берешегі бар шаруа қожалықтарының субсидия алуына жол береді.

Аталған мән-жай бюджет қаражаты жеткілікті салықтық түсімдер қалыптастырмайтын және таратылу немесе банкрот болу қаупі бар ықтимал залалды әрі төлем қабілетсіз кәсіпорындарға бағытталатын жағдай жасайды.

Субсидия беру, салық органдары және кредиттік бюролар дерекқорлары арасындағы интеграцияның болмауы банкроттық алдындағы шаруашылықтардың мемлекеттік қаражат алуына мүмкіндік береді.

Берешекті өндіріп алу туралы заңды күшіне енген сот актілері негізінде қалыптастырылатын борышкерлер тізілімі сияқты ашық дереккөздерді зерделеу нәтижесінде төменде көрсетілген шаруа қожалықтарының осы тізілімге енгізілгені анықталды. Бұл оларға қатысты берешекті өндіріп алу туралы сот шешімдерінің бар екенін көрсетеді және осы субъектілерді кредиттік міндеттемелері бойынша қасақана төлемейтіндер санатына жатқызуға мүмкіндік береді.

Павлодар өңірінің АӨК субъектілерінің деректерін талдау кәсіпорындардың борыш жүктемесі мен олар алатын мемлекеттік қолдау көлемдері арасында сындарлы теңгерімсіздіктерді анықтады.

Кредит жүктемесі бар шаруашылықтарды тиімсіз субсидиялау белгілерінің неғұрлым айқын мысалдары:

- «Молочное село» ФШ: «Павлодар» ӘКК» АҚ алдында 177 140 891 теңге мөлшерінде орасан берешегі бар. Соған қарамастан шаруашылыққа селекциялық жұмыс жүргізуге және қой сатып алуға 4 450 000 теңге сомасында субсидия мақұлданған.

- «Сагынбай» ШҚ: «ҚазАгроҚаржы» АҚ алдында 72 млн теңгеден астам берешегі бола тұра, шаруашылық жалпы сомасы 19 635 000 теңге болатын 4 субсидия траншын (бұқалар, аналық мал басын сатып алуға және селекциялық жұмысқа) алған.

- «Organic food» ШҚ: «МҰ «Мycar finance» ЖШС алдындағы берешегі 53 851 592 теңгені құрайды. Бұл ретте шаруашылық асыл тұқымды бұқалар сатып алуға қаражат алуды жалғастыруда (субсидиялардың жалпы сомасы – 1 380 000 теңге).

- «Какимбаев» ШҚ: «Рассвет кредиттік серіктестігі» ЖШС алдындағы берешегі 49 млн теңгеге жуық, алайда мемлекет тұқымдық бұқалар сатып алуға 450 000 теңге бөледі.

Тәуекелдердің туындау себептері:

Бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелі нормативтік олқылықтар, цифрлық интеграцияның болмауы және мемлекеттік қаражаттың пайдаланылуына бақылаудың әлсіздігі нәтижесінде туындайды.

Негізгі себеп – қолданыстағы заңнама мен субсидиялау қағидаларында мемлекеттік қолдау алушылардың қаржылық тұрақтылығына қойылатын талаптардың болмауы.

Ықтимал салдарлар:

Бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелі нормативтік олқылықтар мен цифрлық интеграцияның болмауы нәтижесінде туындайды.

Негізгі себеп – қолданыстағы заңнама мен субсидиялау қағидаларында мемлекеттік қолдау алушылардың қаржылық тұрақтылығына қойылатын талаптардың болмауы.

Қазіргі уақытта Қағидалар уәкілетті органға шаруа қожалықтарында ірі борыштық міндеттемелердің, сот талаптарының немесе дефолт алдындағы мәртебенің бар-жоғын тексеруді міндеттемейді. Нәтижесінде субсидиялар банкроттық немесе жақын арада таратылу шегіндегі кәсіпорындарға мақұлданады.

Субсидиялаудың АЖ-сының Кредиттік бюро мен Мемлекеттік кірістер комитетінің дерекқорларымен интеграциясының болмауы жағдайды қиындатады. Автоматты сүзгілер мен нақты уақыт режимінде өтпелі деректер алмасу болмағандықтан, жүйе миллиондаған берешегі бар шаруашылықтардың өтінімдерін өткізіп жібереді. Бұл бақылаушы органдарды төлем қабілетсіз субъектілерге төлемдерді жедел бұғаттау мүмкіндігінен айырады.

Ұсынымдар:

Анықталған сыбайлас жемқорлық тәуекелін жою және төлем қабілетсіз әрі банкроттық алдындағы шаруашылықтарға мемлекеттік қаражат бөлу фактілерін болдырмау үшін мынадай шаралар кешенін іске асыру ұсынылады:

- АӨК-ті субсидиялау жөніндегі нормативтік құқықтық актілер мен қағидаларға өзгерістер енгізу мәселесін қарау. Өтініш берушілердің қаржылық тұрақтылығы өлшемшарттарын белгілеу, қаржы институттары мен квазимемлекеттік сектор алдында ірі мерзімі өткен кредиттік берешегі, салықтық берешегі бар, сондай-ақ таратылу немесе банкроттық процесіндегі шаруашылықтарға мемлекеттік субсидия беруден тікелей бас тартуды көздеу ұсынылады;

- субсидиялаудың АЖ-сын Кредиттік бюроның дерекқорымен, Мемлекеттік кірістер комитетінің сервистерімен және атқарушылық іс жүргізу жөніндегі борышкерлер тізілімімен цифрлық интеграциялау мүмкіндігін қарастыру. Осы интеграция негізінде белгіленген қаржылық тұрақтылық параметрлеріне сәйкес келмейтін ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің өтінімдерін автоматты түрде қабылдамайтын, шешім қабылдау кезінде адами факторды болдырмайтын автоматты өтпелі сүзгі-бұғаттағыштарды енгізу қажет.

- Басқармаға ауыл шаруашылығы, салық органдары және кредитор ұйымдар арасында жалған мәмілелер немесе кәсіпорындар таратылар алдында қаражатты қасақана шығару белгілері бар схемаларды анықтау үшін тұрақты ведомствоаралық ақпарат алмасуды жолға қойған жөн.

4.6 Ауыл шаруашылығы өндірушілері санатына жатпайтын жеке және заңды тұлғаларға субсидия беру тәуекелдері

Талдау шеңберінде Экономикалық қызмет түрлерінің жалпы жіктеуішіне (бұдан әрі – ЭҚЖЖ) сәйкес ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер болып табылмайтын тұлғаларға субсидия төлеу фактілері анықталды.

Бұл субсидияларды тек АШТӨ алуға тиіс екені нақты көрсетілген бейінді заң мен жекелеген субсидиялау қағидалары талаптарының тікелей бұзылуы болып табылады.

Анықтама үшін:

- АӨК-ті дамытуды мемлекеттік реттеу туралы Заңның 1-бабының 19-1) тармақшасына сәйкес,

ауыл шаруашылығы тауарын өндіруші – ауыл шаруашылығы өнімін өндірумен айналысатын жеке немесе заңды тұлға;

- мал шаруашылығы бойынша (АШМ-нің 2019 жылғы 15 наурыздағы № 108 бұйрығы): 9-тармақ – субсидиялар ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге (асыл тұқымды мал шаруашылығымен немесе ауыл шаруашылығы өнімін өндірумен айналысатын жеке немесе заңды тұлғаларға) төленеді;

Талдау барысында іс жүзінде бірқатар кәсіпкерлер ауыл шаруашылығы қызметін оның бұл түрін ЭҚЖЖ мен салық органдарында көрсетпей жиі жүзеге асыратыны анықталды.

Осыған байланысты жекелеген мысалдар өтінім беру сәтінде мал басының бар-жоғын басқа мемлекеттік органдардың ақпараттық жүйелерімен салыстыру арқылы қосымша қайта тексерілді.

Аққулы ауданында 2024–2025 жылдары «Камбарова С.Б. Тұлпар кафесі» ЖК-ге мал шаруашылығы саласында жалпы сомасы 2 300 000 теңге болатын бірқатар субсидия берілген, бұл ретте өтінім беру сәтінде ЖК-нің ЭҚЖЖ бойынша қызметі басқа топтамаларға енгізілмеген тамақтандыруды қамтамасыз ету жөніндегі қызметке байланысты болған.

Талдау шеңберінде ЖК-де мал ұстауға қатысты жер учаскесінің болмағаны да анықталды.

Шаруашылықта нысаналы мақсаты «шөп шабу» деп көрсетілген учаске тіркелген. Алайда мониторинг барысында ШҚ-да 105 бас ірі қара мал бары анықталды. Оны ұстауға арналған расталған алаңдардың болмауы қызмет көрсетушінің өтінімдерді формальды қарау және нақты көшпелі мониторингтің болмау тәуекелін көрсетеді, бұл мал шаруашылығын жүргізуге өндірістік жағдайлары жоқ субъектілердің мемлекеттік қолдау алуына мүмкіндік береді.

Сондай-ақ Аққулы ауданында «Нурхат» ШҚ-ның тауарлық аналық ірі қара мал басымен селекциялық және асыл тұқымдық жұмыс жүргізуге 900 000 теңге мөлшеріндегі өтінімдері орындалған.

Бұл ретте ЭҚЖЖ-ға сәйкес өтінім беру сәтінде бұл шаруашылық өзге де маусымдық дақылдарды өсіру саласындағы қызметті жүзеге асырған.

Баянауыл ауданында 2024 жылы тауарлық аналық ірі қара мал басымен селекциялық және асыл тұқымдық жұмыс жүргізуге 550 000 теңге көлемінде субсидия алу жөніндегі өтінім орындалған, бұл ретте өтінім беру сәтінде ШҚ қызметі сауда алаңы 2000 шаршы метрден кем сауда объектілері болып табылатын мамандандырылмаған дүкендердегі өзге де бөлшек саудамен байланысты болған.

2024–2025 жылдары «Иса» ШҚ жалпы сомасы 11 570 000 теңге болатын субсидия алған, бұл ретте ЭҚЖЖ-ға сәйкес шаруашылық жүк автомобиль көлігі қызметін жүзеге асырады.

Туындау себептері:

Сыбайлас жемқорлық тәуекелінің туындау себептері цифрландыру мен бақылаудағы олқылықтарда жатыр.

Субсидиялаудың АЖ-сында ЭҚЖЖ-сы ауыл шаруашылығы өндірісіне жатпайтын тұлғалардың өтінімдерін бұғаттайтын автоматты сүзгілер жоқ. Жүйе деректерді салық органдарымен нақты уақыт режимінде салыстырмайды, бұл сауда және қоғамдық тамақтану саласындағы кәсіпкерлерге өтінімдерді кедергісіз беруге мүмкіндік береді.

Уәкілетті орган құжаттарды қабылдайды және көшпелі мониторинг жүргізбейді. Мамандар тек қағаз есептерді және ауыл шаруашылығы жануарларын бірдейлендірудің ақпараттық жүйесінің (бұдан әрі – АШЖБ АЖ) деректерін тексереді, оларды өтініш берушіде нақты инфрақұрылымның – қажетті нысаналы мақсаты бар жер учаскелері мен фермерлік базалардың – бар-жоғымен салыстырмайды.

Нормативтік регламенттер мемлекеттік қолдау алар алдында салықтық есепті міндетті түрде өзектендіруді талап етпейді. Бұл қызметті бейінді ЭҚЖЖ-ны ресми тіркемей жүзеге асыруға мүмкіндік береді, сөйтіп бюджет қаражатының мақсатсыз жұмсалуына әкеп соғады.

Ықтимал салдарлар:

Өтінімдерді көшпелі мониторинг жүргізбей және базалық деректерді салыстырмай қарау мемлекеттік қаражаттың мақсатсыз жұмсалуына әкеп соғады: АӨК бюджетінің миллиондаған субсидиялары бейінді емес бизнес түрлерін – қоғамдық тамақтану, жүк тасымалы және бөлшек сауданы – қолдауға кетеді. Бұл жекелеген кәсіпкерлердің заңсыз баюына жағдай жасайды.

Нәтижесінде мал шаруашылығын шын мәнінде дамытатын және қажетті инфрақұрылымы бар ауданның нақты ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілері мемлекеттік қолдау көлемдерінен айырылады, бұл ауыл шаруашылығын дамыту бағдарламасының жалпы тиімділігін төмендетеді.

Ұсынымдар:

Анықталған сыбайлас жемқорлық тәуекелін жою үшін Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі алдында Субсидиялау қағидаларына (оның ішінде мал шаруашылығы саласында) өзгерістер мен толықтырулар енгізу мәселесіне бастамашылық жасау ұсынылады.

Атап айтқанда, субсидияның әлеуетті алушысында ауыл шаруашылығы өндірісі саласына сәйкес келетін негізгі немесе қосалқы ЭҚЖЖ-ның болуы туралы міндетті талапты нормативтік бекіту, сондай-ақ ақпараттық жүйе арқылы өтінім беру кезінде ЭҚЖЖ-ны салық органдарының дерекқорларымен автоматты салыстыруды көздеу мүмкіндігін қарастыру қажет.

Қосымша субсидия төлеу туралы шешім қабылданғанға дейін тиісті инфрақұрылым мен жер учаскелерінің (жайылымдардың) бар екенін растау міндетін нормативтік регламенттеу ұсынылады.

 

1. ӨСІМДІК ШАРУАШЫЛЫҒЫ САЛАСЫНДАҒЫ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚ ТӘУЕКЕЛДЕРІ

 

5.1 Бір кәсіпкерлік субъектісіне қатысты рұқсат беру, бақылау және мемлекеттік субсидияларды әкімшілендіруге байланысты өкілеттіктердің шоғырлану тәуекелі

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдеріне сыртқы талдау барысында Басқарма қызметінің қолданыстағы ұйымдастырылуы бір кәсіпкерлік субъектісіне қатысты рұқсат беру, бақылау және мемлекеттік субсидияларды әкімшілендіруге байланысты өкілеттіктердің ұйымдық аражігін ажыратуды қамтамасыз етпейтіні, соның салдарынан олардың бір лауазымды тұлғада шоғырлануына жағдай жасалатыны анықталды.

Аталған өкілеттіктер бірнеше салалық заңмен бір мезгілде Басқармаға, атап айтқанда өсімдік шаруашылығын дамыту бөліміне бекітілген. Мәселен, Қазақстан Республикасының «Тұқым шаруашылығы туралы» Заңына сәйкес Басқарма «Бірегей, элиталық тұқым, бірінші, екінші және үшінші репродукциялы тұқым өндірушілерді және тұқым өткізушілерді аттестаттау» мемлекеттік қызметін көрсетеді, тұқым шаруашылығы саласында мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады және субсидия беру арқылы мемлекеттік қолдау шараларын іске асырады.

«Астық туралы» Заңмен жергілікті атқарушы органдарға қосымша «Астық қолхаттарын шығара отырып, қойма қызметі бойынша қызметтер көрсетуге лицензия беру» мемлекеттік қызметін көрсету, астық нарығын реттеу саласында мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру, сондай-ақ аталған лицензияның қолданылуын тоқтата тұру не одан айыру туралы шешімдер қабылдау жөніндегі өкілеттіктер жүктелген.

Осылайша, Басқарма бір кәсіпкерлік субъектісімен мемлекеттік реттеудің дәйекті кезеңдерінде – мемлекеттік қызметтер көрсету, мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру және мемлекеттік қолдау шараларын іске асыру кезінде – өзара іс-қимыл жасайды.

Аталған өкілеттіктердің бір мемлекеттік орган шеңберінде шоғырлануы салалық заңнамаға байланысты, алайда Басқарма олардың ішкі ұйымдық аражігін ажыратуды қамтамасыз етпеген.

Басқарманың жергілікті ұйымдық-өкімдік құжаттарын, сондай-ақ лауазымдық міндеттердің нақты бөлінуін талдау рұқсат беру, бақылау және мемлекеттік субсидияларды әкімшілендіруге байланысты функциялардың лауазымды тұлғалар арасында ұйымдық тұрғыдан ажыратылмағанын көрсетті.

Өсімдік шаруашылығын дамыту бөлімінің бір маманы тұқым өндірушілер мен өткізушілерді аттестаттау жөніндегі мемлекеттік қызметті көрсететіні, «Тұқым шаруашылығын дамыту» бюджеттік бағдарламасы шеңберінде субсидиялау жөніндегі мемлекеттік қызметті көрсететіні, сондай-ақ астық қолхаттарын шығара отырып, қойма қызметі бойынша қызметтер көрсету жөніндегі қызметті лицензиялау өкілеттіктерін іске асыратыны анықталды.

Мұндай жағдайда бір кәсіпкерлік субъектісіне қатысты әкімшілік шешімдерді мемлекеттік реттеудің әртүрлі кезеңдерінде бір лауазымды тұлға қабылдайды, бұл өзара байланысты функцияларды ұйымдық бөлу қағидатына сәйкес келмейді және мүдделер қақтығысының туындауына, әкімшілік шешімдердің объективті қабылданбауына және заңмен берілген өкілеттіктердің іріктеп қолданылуына алғышарттар жасайды.

Аталған мән-жайлар өзара байланысты өкілеттіктердің бір лауазымды тұлғада шоғырлануын болдырмайтын ішкі ұйымдық тетіктердің болмауына байланысты сыбайлас жемқорлық тәуекелінің бар екенін көрсетеді.

Сонымен бірге Қазақстан Республикасы Кәсіпкерлік кодексінің 15-бабының[4] 1-тармағында кәсіпкерлікті мемлекеттік реттеуді енгізу және жүзеге асыру кезінде мүдделер қақтығысы мен құқықты іріктеп қолдану фактілері болдырмауға тиіс екені белгіленген.

Қазақстан Республикасы Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің 67-бабы 1-тармағының 4) тармақшасына[5] сәйкес лауазымды тұлға оның объективтілігі мен бейтараптығына күмән туғызатын мән-жайлар болған кезде әкімшілік рәсімді жүзеге асыруға құқылы емес.

Туындау себебі:

Басқарманың жергілікті ұйымдық-өкімдік құжаттарында рұқсат беру, бақылау және мемлекеттік субсидияларды әкімшілендіруге байланысты өкілеттіктерді әртүрлі лауазымды тұлғалар арасында ұйымдық ажыратуды қамтамасыз ететін талаптардың болмауы.

Қосымша фактор – өзара байланысты өкілеттіктердің міндетті түрде ішкі бөлінуін көздейтін нормативтік талаптар болмаған кезде олардың салалық заңнамамен бір мемлекеттік органға бекітілуі.

Ықтимал салдарлар:

Өзара байланысты өкілеттіктердің бір лауазымды тұлғада шоғырлануы бір кәсіпкерлік субъектісіне қатысты әкімшілік шешімдер қабылдау кезінде тиісті ішкі бақылауды болдырмайды және мүдделер қақтығысының туындауына, объективті емес шешімдер қабылдауға, бақылау өкілеттіктерін іріктеп қолдануға, сондай-ақ мемлекеттік қолдау шараларын іске асыру кезінде жекелеген кәсіпкерлік субъектілеріне негізсіз артықшылықтар беруге жағдай жасайды.

Анықтама үшін: аттестатталған тұқым шаруашылығы субъектілерінің тізілімін және субсидия алушылар тізілімін талдау нәтижесінде 2024–2026 жылдары аттестаттау туралы куәлік алған 12 кәсіпкерлік субъектісінің 7-еуі (58,3%) сол мемлекеттік органның сол бөлімі әкімшілендіретін тұқым шаруашылығын дамыту бағдарламасы бойынша бір мезгілде мемлекеттік қолдау алушы болғаны, бұл ретте 6 субъектіге субсидия төленгені анықталды.

Аталған деректер рұқсат беру рәсімдері мен мемлекеттік қолдау көрсетуді ауыл шаруашылығы басқармасының бір бөлімі бір кәсіпкерлік субъектілеріне қатысты жүзеге асыратынын, ал тиісті функциялардың ұйымдық аражігін ажыратудың болмауы оларды бір лауазымды тұлғаның іске асыруына жол беретінін растайды.

Аталған субъектілерге төленген субсидиялардың жалпы көлемі 646 988 336 теңгені құрады. Бұл көрсеткіш тек әкімшілендірілетін бюджет қаражатының көлемін көрсету үшін келтірілген. Талдау барысында жүргізілген төлемдердің заңсыздығы белгілері анықталған жоқ.

Ұсынымдар:

1. Өзара байланысты рұқсат беру, бақылау және субсидиялау функцияларын әртүрлі лауазымды тұлғалардың іске асыруын не олардың бір кәсіпкерлік субъектісіне қатысты дәйекті жүзеге асырылуын болдырмайтын өзге де ұйымдық тетікті бекіте отырып, Өсімдік шаруашылығын дамыту бөлімі туралы ережеге, мемлекеттік қызметшілердің лауазымдық нұсқаулықтарына және функционалдық міндеттерді бөлу туралы бұйрықтарға өзгерістер енгізу мәселесін қарау.
2. Ең аз қажетті өкілеттіктер көлемі қағидатын негізге ала отырып, мемлекеттік қызметтер көрсету, мемлекеттік бақылауды жүзеге асыру және мемлекеттік субсидияларды әкімшілендіру кезінде пайдаланылатын мемлекеттік ақпараттық жүйелердегі мемлекеттік қызметшілердің қол жеткізу құқықтарын ажырату.
3. Өзара байланысты рұқсат беру, бақылау және мемлекеттік субсидияларды әкімшілендіруге байланысты функцияларды біріктіру қолданыстағы салалық заңнамаға негізделгендіктен, жергілікті атқарушы органдардың осы функцияларын ажыратуға қойылатын бірыңғай ұйымдық талаптарды нормативтік бекіту не инспекцияның (астық, тұқым және техникалық) функционалдық міндеттерін Ауыл шаруашылығы министрлігінің Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитетіне беру туралы Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігіне ұсыныстар жолдау.

 

5.2 Мемлекеттік қолдау көлемін есептеуге әсер ететін мәліметтердің дұрыстығын растау тетігінің болмауы салдарынан арзандатылған дизель отыны көлемін негізсіз айқындау тәуекелі

Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің міндетін атқарушының 2023 жылғы 13 сәуірдегі № 137 бұйрығымен бекітілген Көктемгі егіс және егін жинау жұмыстары кезеңдерінде ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілер үшін мұнай өнімдерінің көлемдерін қалыптастыру және бөлу қағидалары[6] (бұдан әрі – Қағидалар) ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілерге арзандатылған дизель отынын беру тәртібін, оның ішінде өтінімдерді қалыптастыруды, қажеттілікті есептеуді, мұнай өнімдерінің көлемдерін бөлуді және оларды кейіннен тиеп-жөнелтуді реттейді.

Қағидалардың 7-тармағына сәйкес өндіруші және тиісті алаңы бар жер учаскелерінің болуы туралы мәліметтер дизель отынын бөлудің мемлекеттік ақпараттық жүйесін (бұдан әрі – АЖ) «Заңды тұлғалар», «Жеке тұлғалар» дерекқорларымен және «Жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік кадастры» ақпараттық жүйесімен интеграциялау арқылы автоматты түрде расталады. Ал Қағидалардың 8-тармағына сәйкес өтініш беруші өтінімде алқаптың кадастрлық нөмірін, учаске ауданын, дақыл түрін немесе агротехникалық жұмыс түрін өзі көрсетеді, содан кейін отын көлемін АЖ автоматты түрде есептейді.

Сонымен бірге Қағидаларды талдау өтініш беруші мен жер учаскесі туралы мәліметтерді автоматты растау тетігі болғанымен, өтініш беруші өзі көрсететін және отын көлемін есептеуге тікелей әсер ететін мәліметтердің дұрыстығын растау тетігі жоқ екенін көрсетті.

Атап айтқанда, Қағидалар мәлімделген учаскелердің мәлімделген дақылдарды өсіру үшін нақты пайдаланылатынын, оның ішінде олардың сүрі жерге жатпайтынын растау тәртібін көздемейді. Соның салдарынан нысаналы мақсаты бойынша нақты пайдаланылмайтын алаңдарды есепке енгізу мүмкіндігі жоққа шығарылмайды, бұл мемлекеттік қолдау көлемінің негізсіз ұлғаюына әкеп соғуы мүмкін.

Анықталған тәуекелдің маңыздылығы тетікті қолдану ауқымымен байланысты. Ақпараттық жүйенің деректері бойынша 2024–2026 жылдардағы күзгі дала (егін жинау) жұмыстары шеңберінде 1 547 ауыл шаруашылығы тауарын өндіруші 99 015,4 тонна дизель отынын алуға берген 2 759 өтінім бекітілген (оның ішінде 2024 жылы – 935, 2025 жылы – 907 және 2026 жылы – 917 өтінім). 2024–2026 жылдардағы көктемгі егіс жұмыстары шеңберінде 1 111 ауыл шаруашылығы тауарын өндіруші 81 985 тонна дизель отынын алуға берген 1 989 өтінім бекітілген (оның ішінде 2024 жылы – 740, 2025 жылы – 737 және 2026 жылы – 512 өтінім).

Осылайша, тетік жыл сайын тауар өндірушілердің елеулі санына қатысты қолданылады, ал мәліметтердің дұрыстығын растау тетігінің болмауы мемлекеттік ресурстың негізсіз бөлінуіне алғышарттар жасайды.

Туындау себебі:

Қағидаларға сәйкес арзандатылған дизель отынының көлемін есептеуді АЖ ауыл шаруашылығы өнімін өндірушінің өтініміндегі мәліметтер негізінде жүзеге асырады.

Өндіруші және жер учаскелерінің болуы туралы мәліметтер «Заңды тұлғалар», «Жеке тұлғалар» дерекқорларымен және «Жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік кадастры» ақпараттық жүйесімен интеграция арқылы автоматты расталады, ал көлемді есептеуге тікелей әсер ететін мәліметтер (жер учаскесінің ауданы, ауыл шаруашылығы дақылы және агротехникалық жұмыстардың түрі) өтініш берушінің АЖ-ға өзі енгізетін ақпараты негізінде қалыптастырылады және көлемді бекіту туралы шешім қабылданғанға дейін дұрыстығы расталмай, автоматты есептеу кезінде пайдаланылады.

Мұндай тетіктің болмауы салдарынан мәлімделген дақылдарды өсіру үшін нақты пайдаланылмайтын жер учаскелері туралы мәліметтерді есептеу кезінде пайдалану мүмкіндігі жоққа шығарылмайды, бұл АЖ қабылдайтын алаңның негізсіз ұлғаюына және тауар өндірушінің нақты қажеттілігінен артық мөлшерде арзандатылған дизель отынының көлемін айқындауға әкеп соғуы мүмкін.

Ықтимал салдарлар:

Қағидаларда мәліметтердің дұрыстығын растау тетігінің болмауы мемлекеттік қолдау көлемін белгіленген тәртіппен расталмаған деректер, оның ішінде тиісті дақылдарды өсіру немесе агротехникалық жұмыстар жүргізу үшін пайдаланылатын деп мәлімделген жер учаскелері туралы мәліметтер негізінде, олардың мәлімделген мақсат бойынша нақты пайдаланылуы расталмай айқындау мүмкіндігін жоққа шығармайды.

Аталған мән-жай АЖ есептеу кезінде қабылдайтын алаңның негізсіз ұлғаюына және соның салдарынан тауар өндірушінің нақты қажеттілігінен артық көлемде мемлекеттік қолдау көрсетуге әкеп соғуы мүмкін.

Бөлу жыл сайын бекітілетін көлемдер шегінде жүзеге асырылатынын ескерсек, бір тауар өндірушіге арналған көлемнің негізсіз ұлғаюы басқа өндірушілер арасында бөлуге қолжетімді көлемдердің азаюына әкеп соғуы мүмкін, бұл мемлекеттік ресурсты тиімсіз бөлуге алғышарттар жасайды.

Бұдан басқа, мәліметтердің дұрыстығын растаудың нормативтік белгіленген тетігінің болмауы шектеулі мемлекеттік ресурсты бөлу тиімділігін төмендетіп, оны берілетін көлемдердің негізділігі жеткілікті расталмай пайдалануға жағдай жасайды.

Ұсынымдар:

Басқармаға Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің міндетін атқарушының 2023 жылғы 13 сәуірдегі № 137 бұйрығымен бекітілген Көктемгі егіс және егін жинау жұмыстары кезеңдерінде ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілер үшін мұнай өнімдерінің көлемдерін қалыптастыру және бөлу қағидаларына арзандатылған дизель отынының көлемін есептеу кезінде пайдаланылатын мәліметтерді, оның ішінде жер учаскелерінің мәлімделген ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру немесе тиісті агротехникалық жұмыстар жүргізу үшін нақты пайдаланылуы туралы мәліметтерді растау тетігін белгілеу бөлігінде өзгерістер енгізу қажеттігі туралы Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігіне хат жолдау ұсынылады.

Қағидаларға тиісті өзгерістер енгізілгенге дейін Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген өкілеттіктер шегінде қолда бар мемлекеттік ақпараттық ресурстарды және мемлекеттік органдардың иелігіндегі өзге де мәліметтерді пайдалана отырып, арзандатылған дизель отынының көлемін есептеу кезінде пайдаланылатын мәліметтердің тексерілуін қамтамасыз ету.

Аталған шараларды іске асыру арзандатылған дизель отыны көлемдерін айқындаудың негізділігін арттыруға, мемлекеттік қолдауды негізсіз алу тәуекелін барынша азайтуға, сондай-ақ шектеулі мемлекеттік ресурсты неғұрлым тиімді әрі атаулы бөлуді қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

 

5.3 Арзандатылған дизель отыны көлемін қайта айқындау тәуекелі

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің міндетін атқарушының 2023 жылғы 13 сәуірдегі № 137 бұйрығына 2-қосымша болып табылатын Көктемгі егіс және егін жинау жұмыстары кезеңдерінде ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілер үшін мұнай өнімдерінің көлемдерін қалыптастыру және бөлу қағидалары (бұдан әрі – Қағидалар) ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілерге арзандатылған дизель отынын беру тәртібін реттейді.

Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағына сәйкес ауыл шаруашылығы өнімін өндіруші дизель отынының көлемін алуға өтінімді дизель отынын бөлудің цифрлық жүйесінде (бұдан әрі – ЦЖ) электрондық цифрлық қолтаңбамен қол қойылған электрондық құжат нысанында қалыптастырады.

Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағының екінші абзацында қосымша жұмыс түрлерін (сүдігер жырту, егістерді өсімдіктерді қорғау құралдарымен өңдеу, күздік дақылдарды егу, қар тоқтату) жүргізуге арналған өткізілмеген отын көлемдеріне өтінім беруді қоспағанда, алқаптың бір кадастрлық нөмірі бойынша өтінімді қайта беруге жол берілмейтіні тікелей белгіленген.

Қағидалардың 2-тарауының 8-тармағына сәйкес өтініш беруші көрсеткен алқаптың кадастрлық нөмірі, учаскенің ауданы және дақыл немесе агротехникалық жұмыс түрі негізінде 1 гектарға арналған шығыс нормативін ескере отырып, отын көлемін ЦЖ автоматты түрде есептейді.

Сонымен бірге ЦЖ жұмысына жүргізілген талдау Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағында белгіленген тыйымға қарамастан, цифрлық жүйеде алқаптың бір кадастрлық нөмірі бойынша қайталама өтінімдерді бекітуді техникалық бұғаттау жоқ екенін көрсетті.

Аталған ақаудың көріністері қайталанатын сипатта және үш нысанда анықталады.

Бірінші нысан – сол өтініш берушінің сол ұйымдық нысанда сол кадастрлық нөмірлер бойынша өтінімді тікелей қайта беруі. Мәселен, «Шартен» шаруа қожалығы мәлімдеген учаскелер (Ертіс ауданы; жүктеменің «Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушінің атауы» бағанында жеке тұлға – Аймуханов Д.К., «Ұйымның атауы» бағанында «Шартен» шаруа қожалығы көрсетілген) бойынша 14207066001 және 14207066004 кадастрлық нөмірлерімен 2024 жылы бір жұмыс түріне – дәнді және дәнді-бұршақты дақылдарға – үш күн аралықпен салыстырмалы алаңға (499,1 және 498 га) екі өтінім бекітілген: 2024 жылғы 3 мамырдағы ID 49088 өтінім және 2024 жылғы 6 мамырдағы ID 50866 өтінім. Осыған байланысты Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағындағы тыйым тікелей қолданылуға тиіс болғанымен, қайталама өтінім бекітілген.

Екінші нысан – жұмыс түрін өзгерте отырып, сол бір алаңды қайта мәлімдеу. Мәселен, «Ителі» ЖК мәлімдеген (Шарбақты ауданы; «Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушінің атауы» бағанында жеке тұлға – Мухатал Хуандага көрсетілген) 14213152033 кадастрлық нөмірлі, ауданы 322,8 га учаске бойынша майлы дақылдарға 2024 жылғы 3 мамырдағы ID 49288 өтінім (5,8879 тонна) және мал азығын дайындауға 2024 жылғы 11 маусымдағы ID 66441 өтінім (1,3558 тонна) бекітілген; «Караева» ШҚ мәлімдеген (Шарбақты ауданы; «Ауыл шаруашылығы тауарын өндірушінің атауы» бағанында жеке тұлға Караева Н.В.) 14213092014 кадастрлық нөмірлі, ауданы 233,9 га учаске бойынша майлы дақылдарға 2024 жылғы 3 мамырдағы ID 49318 өтінім (4,2663 тонна) және мал азығын дайындауға 2024 жылғы 11 маусымдағы ID 66443 өтінім (0,9824 тонна) бекітілген; «Иртышское 2020» ЖШС-нің (Баянауыл ауданы) 14205104032 кадастрлық нөмірлі, ауданы 888,4 га учаскесі бойынша дәнді және дәнді-бұршақты дақылдарға 2024 жылғы 10 мамырдағы ID 52418 өтінім (13,859 тонна) және мал азығын дайындауға 2024 жылғы 12 маусымдағы ID 66634 өтінім (3,7313 тонна) бекітілген. Бұл учаске бойынша жұмыс түрін өзгертумен қатар, үшінші нысан шеңберінде қаралатын әртүрлі жер пайдаланушылар өтінімдерінің қабаттасуы да анықталды. Мал азығын дайындау Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағында көзделген ерекшеліктер тізбесіне кірмейді, сондықтан қайталама өтінімдер қабылдануға жатпағанымен, олар бекітілген.

Үшінші нысан – алқаптың кадастрлық нөмірі өзгермеген кезде өтініш берушінің ұйымдық нысанын ауыстырып не басқа жер пайдаланушы арқылы сол бір алаңды қайта мәлімдеу. Мәселен, 2025 жылы 14213008035, 14213008034 және 14213005039 кадастрлық нөмірлі, жалпы ауданы 424,1 га жер учаскелері (Шарбақты ауданы) бойынша сол бір жер пайдаланушының сол бір жұмыс түріне – дәнді және дәнді-бұршақты дақылдарға – отын көлемі бірдей екі өтінімі бекітілген: 2024 жылғы 2 желтоқсандағы ID 68551 өтінімді шаруашылық басшысы жеке тұлға ретінде берген (Мухатаев Е.) (7,7017 тонна), ал 2024 жылғы 18 желтоқсандағы ID 78555 өтінім «Мухатаев» шаруа қожалығының атынан берілген (7,7017 тонна). Екі өтінім де 2024 жылғы желтоқсандағы күзгі дала жұмыстарына беріліп, 2025 жылғы есепті деректер жиынтығында ескерілген. Екі өтінімдегі учаскелер мен жер пайдаланушы сәйкес келгендіктен, өтініш берушінің ұйымдық нысанын өзгерту сол учаскені қайта мәлімдеуге мүмкіндік берген, ал цифрлық жүйе бұған тосқауыл қоймаған.

Сонымен қатар жоғарыда көрсетілген 14205104032 кадастрлық нөмір (Баянауыл ауданы) бойынша 2024 жылы екінші нысан шеңберінде қаралған «Иртышское 2020» ЖШС өтінімдерінің жұбы ғана емес, басқа жер пайдаланушы – Аханова Е.Н.-нің («Бұқар Жырау» ШҚ, ID 53088) 2024 жылғы 10 мамырдағы сол кадастрлық нөмір бойынша 14205104032, 14205104006 байланысты учаскелеріндегі 700 га алаңға арналған өтінімі де бекітілген.

Осылайша, сол бір учаске бойынша сол бір күні (2024 жылғы 10 мамырда) екі түрлі тауар өндірушінің өтінімдері бекітілген, ал цифрлық жүйе оларды қабылдамады деп қайтармаған.

Келтірілген жағдайлар Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағы талаптарының сақталуын автоматты бақылаудың болмауына байланысты цифрлық жүйе жұмысында қайталанатын ақау бар екенін көрсетеді. Жүйе өтінімнің алқаптың кадастрлық нөмірі бойынша қайталанып берілуін тексермейтіндіктен, ұқсас тетік кез келген өтінімді өңдеу кезінде ықтимал көрініс табуы мүмкін.

Тәуекелдің туындау себептері:

Өтініш беруші және жер учаскелерінің болуы туралы деректер ЦЖ-ның «Заңды тұлғалар» немесе «Жеке тұлғалар» мемлекеттік дерекқорларымен және «Жылжымайтын мүліктің бірыңғай мемлекеттік кадастры» цифрлық жүйесімен ақпараттық өзара іс-қимылы арқылы автоматты түрде расталады.

Сонымен бірге бұрын бекітілген өтінімдердің кадастрлық нөмірлерін өзара автоматты салыстыру жүзеге асырылмайды, соның салдарынан заңнамада белгіленген тыйым жүйенің техникалық құралдарымен, оның ішінде сол бір жер пайдаланушының әртүрлі ұйымдық нысандары бір учаске бойынша берген өтінімдерге қатысты қамтамасыз етілмеген.

Цифрлық жүйе алқаптың тиісті кадастрлық нөмірі бойынша бұрын бекітілген өтінімдердің бар-жоғы туралы мәліметтерді көрсетпейді және қайта беру туралы автоматты хабарламалар қалыптастырмайды. Соның салдарынан мұндай жағдайларды тек деректерді қосымша қолмен салыстыру арқылы анықтауға болады, ал бұл Қағидаларда және жүйе функционалында көзделмеген. Сондықтан қайталама өтінімнің бекітілуі лауазымды тұлғаның немқұрайлылығының емес, жүйеде тыйымның сақталуын автоматты бақылаудың болмауының салдары болып табылады.

Ықтимал салдарлар:

Автоматты бақылаудың болмауы Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағы талаптарын бұза отырып, алқаптың бір кадастрлық нөмірі бойынша берілген бірнеше өтінімге мемлекеттік қолдау көлемін тиісті алаңға белгіленген шығыс нормативінен артық мөлшерде айқындауға мүмкіндік береді. Бөлу жыл сайын бекітілетін көлемдер шегінде жүзеге асырылатындықтан, бір тауар өндірушіге көлемнің негізсіз ұлғайтылуы басқа өндірушілерге қолжетімді көлемдерді азайтады және шектеулі мемлекеттік ресурстың атаусыз бөлінуіне әкеп соғады.

Ұсынымдар:

Ауыл шаруашылығы басқармасына Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі алдында тиісті хат жолдау арқылы дизель отынын бөлудің цифрлық жүйесін жетілдіру мәселесіне бастамашылық жасау ұсынылады. Хатта жүйе функционалына мынадай өзгерістер енгізу қажеттігін негіздеу керек: өтінім беру және оны бекіту кезінде Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағында тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда, қайта беруді бұғаттай отырып, алқаптың кадастрлық нөмірін автоматты тексеруді енгізу; бір жер пайдаланушының әртүрлі ұйымдық-құқықтық нысандарда берген өтінімдерін алқаптың кадастрлық нөмірі бойынша автоматты салыстыру; Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағына сәйкес қабылдау негізін көрсете отырып, қайталама өтінімдердің автоматты журналын (тізілімін) қалыптастыру.

Аталған өзгерістерді іске асыру арзандатылған дизель отынын бөлу тәртібін айқындайтын мемлекеттік орган ретінде Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің құзыретіне жатады.

Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі тиісті жетілдірулерді іске асырғанға дейін

 

 

 

Басқармаға есепті жыл ішінде біреуден астам өтінім бекітілген кадастрлық нөмірлер туралы мәліметтерді цифрлық жүйеден мерзімді түрде жүктеп, Қағидалардың 2-тарауының 6-тармағында көзделген қайта беру негіздерін тексеруді ұйымдастыру ұсынылады.

5.4 Ақпараттық жүйеде автоматты бақылаудың болмауы салдарынан ауыл шаруашылығы алқаптарының ауданын жер учаскесінің нақты ауданынан артық субсидиялау тәуекелі

Тұқым шаруашылығын дамытуды субсидиялау тәртібі Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрінің 2020 жылғы 30 наурыздағы № 107 бұйрығымен бекітілген Өсімдік шаруашылығы өнімінің шығымдылығы мен сапасын арттыруды субсидиялау қағидаларында (бұдан әрі – Қағидалар) белгіленген.

Субсидиялар жергілікті бюджет қаражаты есебінен төленеді, ал өтінімдер жер учаскесінің орналасқан жері бойынша субсидиялаудың АЖ-сы арқылы беріледі.

Қағидалар бойынша субсидия мөлшері алаңға тікелей байланысты. Тиесілі субсидиялар сомасы мына формулалармен есептеледі: себу нормасы (СН) × ауыл шаруашылығы дақылының алаңы (А) × субсидия нормативі не С = ((А × Ү) / 100%) × СН × Н (мұндағы Ү – субсидиялауға жататын егіс алаңының үлесі, %; СН – бір гектарға себу нормасы, тонна (дана)), не тұқымның нақты бағасының 40, 50, 60 немесе 70 пайызы мөлшерінде.

Келтірілген формуладағы «А – ауыл шаруашылығы тауарын өндірушідегі ауыл шаруашылығы дақылының алаңы, гектар» көрсеткіші айқындаушы болып табылады: әр учаске бойынша субсидияланатын алаң оның нақты алаңынан туындайды және одан аспауға тиіс. Учаске туралы мәліметтерді – кадастрлық нөмір мен алаңды – жүйе мемлекеттік жер кадастрынан (бұдан әрі – ЖМБМК) автоматты түрде алады.

Алайда талдау өтінімдерді қабылдау кезінде жүйенің бір учаске бойынша мәлімделген алаңдарды өзара салыстырмайтынын көрсетті. Егер алқаптың бір кадастрлық нөмірі бойынша субсидия бірнеше өтініммен немесе бірнеше ауыл шаруашылығы тауарын өндірушімен сұралса, АЖ бұл алаңдарды қоспайды және оларды ЖМБМК бойынша учаскенің нақты алаңымен салыстырмайды. Нәтижесінде бір учаске бойынша оның нақты көлемінен бірнеше есе артық алаң субсидияланады.

Анықталған жағдайлар тұрақты, қайталанатын сипатта және мәлімделген алаңдарды ЖМБМК мәліметтерімен тікелей салыстыру арқылы расталады. Олардың неғұрлым көрнекілері, негізінен Железин ауданының жер учаскелері бойынша, 1-кестеде келтірілген.

 

4-кесте

ЖМБМК бойынша жиынтық субсидияланатын алаңның учаскенің нақты алаңынан артуы

Кадастрлық нөмір	Өтініш берушілер және өтінім №	Дақыл (сорт)	Учаске бойынша субсидия сомасы, теңге	ЖМБМК алаңы, га	Мәлімделген алаң (үлес), га	Барлығы, га	Артуы, га
14206154018	«Нукер» ШҚ (ЖСН 800407300416) – № 2025-14-04-30025;	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Агрономическая-5, Дуэт);	2 747 808	1363,7	1363	2726	+1362,3
	«АГРОСТАТУС» АӨК (БСН 090440000218) – № 2025-14-04-30393	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Дуэт)	2 747 808		1363
14206153025	«АГРОСТАТУС» АӨК (БСН 090440000218) – № 2024-14-04-14557	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Павлоградка);	1 910 891	1166,6	1166,6	1933,6	+767,0
	«Нукер» ШҚ (ЖСН 800407300416) – № 2024-14-04-14981	Судан шөбі (Кинельская 100)	739 541		767
14206152034	«Нукер» ШҚ (ЖСН 800407300416) – № 2025-14-04-30025;	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Агрономическая-5, Дуэт);	1 751 904	869,9	869	1738	+868,1
	«АГРОСТАТУС» АӨК (БСН 090440000218) – № 2025-14-04-30393	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Дуэт)	1 751 904		869
14206154009	«АГРОСТАТУС» АӨК (БСН 090440000218) – № 2024-14-04-14557;	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Павлоградка);	927 763	566,4	566,4	1098,4	+532,0
	«Нукер» ШҚ (ЖСН 800407300416) – № 2024-14-04-14965	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Дуэт)	804 384		532
14206154009	«Нукер» ШҚ (ЖСН 800407300416) – № 2025-14-04-30025;	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Агрономическая-5, Дуэт);	1 141 056	566,4	566	1132	+565,6
	«АГРОСТАТУС» АӨК (БСН 090440000218) – № 2025-14-04-30013	Жаздық арпа (Омский-99)	1 125 774		566
14211165006	«Дарья» ШҚ (ЖСН 610127400966) – № 2024-14-04-2791;	Күнбағыс (Сибинский, СИБИНСКИЙ);	373 702	1314,7	1314	1747,33	+432,6
	«Илья» ШҚ (ЖСН 791216401361) – № 2024-14-04-3045	Күнбағыс (АГРОБИЗНЕС 2050)	4 062 469		433,33
14208016030	ЖШС (БСН 980240002907) – № 2024-14-04-5372;	Күнбағыс (Сибинский);	125 420	441,0	441	882	+441,0
	«Tawa agro» ШҚ ЖШС (БСН 160440032995) – № 2024-14-04-14165	Күнбағыс (Пегаз)	3 604 910		441
14206154014	«Нукер» ШҚ (ЖСН 800407300416) – № 2025-14-04-30025;	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Агрономическая-5, Дуэт);	667 296	331,7	331	662	+330,3
	«АГРОСТАТУС» АӨК (БСН 090440000218) – № 2025-14-04-30393	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Дуэт)	667 296		331
14206154015	«Нукер» ШҚ (ЖСН 800407300416) – № 2025-14-04-30025;	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Агрономическая-5, Дуэт);	159 264	79,9	79	158	+78,1
	«АГРОСТАТУС» АӨК (БСН 090440000218) – № 2025-14-04-30393	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Дуэт)	159 264		79
14206154005	«Нукер» ШҚ (ЖСН 800407300416) – № 2025-14-04-30025;	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Агрономическая-5, Дуэт);	100 800	50,7	50	100	+49,3
	«АГРОСТАТУС» АӨК (БСН 090440000218) – № 2025-14-04-35265	Күнбағыс (Bqiterek-S, Агробизнес 2050, Батыр)	357 143		50
14206145198	«Нукер» ШҚ (ЖСН 800407300416) – № 2025-14-04-30025;	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Агрономическая-5, Дуэт);	80 640	40,5	40	80	+39,5
	«АГРОСТАТУС» АӨК (БСН 090440000218) – № 2025-14-04-30393	Жаздық жұмсақ бидай (Triticum aestivum L) (Дуэт)	80 640		40

 

Кестеден жекелеген учаскелер бойынша субсидиялауға жиынтық мәлімделген алаңның ЖМБМК бойынша нақты алаңнан екі және одан да көп есе асатыны, ал 14206154009 учаскесі бойынша мұндай арту 2024 және 2025 жылдары екі рет тіркелгені көрінеді. 14206154 массивінің шектес учаскелері (Башмачин ауылдық округі) бойынша өтінімдер ерекше тұрақты берілген: оларды «Нукер» шаруа қожалығы мен «АГРОСТАТУС» ауыл шаруашылығы өндірістік кооперативі берген, ал ЖМБМК деректері бойынша осы учаскелердің құқық иеленушісі «АГРОСТАТУС» АӨК болып көрсетілген. Жүйе мәлімделген алаңды нақты алаңмен салыстырмайтындықтан, мұндай арту кез келген өтінімді өңдеу кезінде туындауы мүмкін.

Тәуекелдің туындау себептері:

Өтініш беруші және жер учаскелері туралы мәліметтерді жүйе «Заңды тұлғалар» не «Жеке тұлғалар» дерекқорларымен және ЖМБМК-мен ақпараттық өзара іс-қимыл арқылы автоматты түрде алады. Алайда жүйеде алқаптың бір кадастрлық нөмірі бойынша бұрын мәлімделген алаңды учаскенің нақты алаңымен автоматты салыстыру функциясы жоқ.

Осыған байланысты «А» көрсеткішінен туындайтын субсидияланатын алаңның шегі жүйенің техникалық құралдарымен, оның ішінде бір учаске бойынша әртүрлі ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер өтінім бергенде немесе бірнеше өтінім берілгенде қамтамасыз етілмеген.

Жүйе сондай-ақ осы учаске бойынша бұған дейін қандай алаң мәлімделіп, субсидияланғанын көрсетпейді және арту туралы ескертпейді. Сондықтан мұндай жағдайларды өтінімдерді қолмен салыстыру арқылы ғана анықтауға болады, ал бұл Қағидаларда және жүйенің мүмкіндіктерінде көзделмеген.

Осылайша, артық алаңды субсидиялау нақты лауазымды тұлғаның кінәсінен емес, жүйеде автоматты бақылаудың болмауынан туындайды.

Ықтимал салдарлар:

Автоматты бақылаудың болмауы бюджет қаражатын тиімсіз жұмсау тәуекелін туғызады: мемлекеттік қолдау бір учаскеге қатысты берілген бірнеше өтінім бойынша оның нақты алаңынан асатын көлемде төленуі мүмкін.

Субсидиялар жергілікті бюджеттің жыл сайын бекітілетін көлемдері шегінде төленетіндіктен, субсидияланатын алаңның ұлғайтылуы бюджет қаражатын негізсіз төлемдерге бағыттау тәуекелін арттырады. Бұл адал алушыларға қолжетімді қаражат көлемін қысқартып, шектеулі бюджет ресурсын тиімсіз және атаусыз пайдалану тәуекелін туғызады.

Ұсынымдар:

Ауыл шаруашылығы басқармасына Қазақстан Республикасының Ауыл шаруашылығы министрлігі алдында тиісті негіздемесі бар хат жолдап, тұқым шаруашылығын дамытуды субсидиялаудың ақпараттық жүйесін жетілдіру мәселесін қою ұсынылады.

Жүйе функционалына мынадай өзгерістер енгізу ұсынылады: бір жыл ішінде алқаптың бір кадастрлық нөмірі бойынша субсидиялауға мәлімделген жиынтық алаңның (барлық өтінімдер мен өтініш берушілер бойынша) ЖМБМК-дағы учаскенің нақты алаңынан аспауын автоматты тексеруді, артық бөлігін бұғаттауды енгізу; бір учаске бойынша әртүрлі ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілердің өтінімдерін ЖМБМК-ның құқық белгілейтін мәліметтерімен салыстыра отырып автоматты сәйкестендіруді баптау; субсидияланатын алаңы нақты алаңына жеткен немесе одан асқан учаскелердің автоматты журналын (тізілімін) жүргізу. Бұл өзгерістерді енгізу тұқым шаруашылығын дамытуды субсидиялау тәртібін айқындайтын орган ретінде Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министрлігінің құзыретіне жатады.

Жүйе жетілдірілгенге дейін Ауыл шаруашылығы басқармасына есепті жыл ішінде жиынтық субсидияланатын алаңы ЖМБМК бойынша нақты алаңынан асқан учаскелер туралы мәліметтерді жүйеден мерзімді түрде жүктеп, мұндай төлемдердің заңдылығын тексеру және өтінім берілген күндердегі осы учаскелерге тіркелген құқықтар туралы кадастрлық анықтамаларды сұрату ұсынылады.

 

1. ҚАЙТА ӨҢДЕУ ЖӘНЕ КООПЕРАЦИЯ САЛАСЫНДАҒЫ ТӘУЕКЕЛДЕР

6.1 «Ауыл аманаты» бағдарламасын іске асыру және мониторингтеу саласындағы тәуекелдер

Басқарманың Қайта өңдеу және кооперацияны дамыту бөлімі туралы 2024 жылғы 31 қазандағы № 70 ереженің 18-тармағына сәйкес аталған құрылымдық бөлімше өз құзыреті шегінде агроөнеркәсіптік кешен саласындағы дайындаушы ұйымдардың қызметіне мониторинг жүргізеді.

Бөлімге «Ауыл аманаты» бағдарламасын іске асыру мониторингі жүктелгендіктен, Басқарма осы бағдарлама бойынша қажетті жұмысты орындауға міндетті.

2026 жылғы 26 мамырдағы № 961040000566/260021/00 мемлекеттік сатып алу туралы шарттың негізінде «Павлодар» ӘКК» АҚ жеңілдікті микрокредит беру бағдарламасы шеңберінде бюджеттік кредиттеу кезінде қызметтер көрсету жөніндегі сенім білдірілген агент болып айқындалған.

Талдау жүргізу барысында жоғарыда көрсетілген бағдарламаны іске асыру мониторингінің орындалуына бақылаудың жеткіліксіздігі анықталды.

Мысалы, 2023 жылғы 6 маусымда «Мерей» ЖК «Ауыл аманаты» бағдарламасын іске асыру бойынша 7 200 000 теңге сомасында кредит алған.

Бүгінгі күні 228 000 теңге сомасы бойынша мерзімі өткен күндер саны 585 күннен асады.

Ұқсас жағдайда «Жігер-1 АӨК» 2023 жылғы 20 шілдеде 19 920 000 теңге сомасында кредит алған.

Бүгінгі күні мерзімі өткен күндер саны 38 күннен асады, ал сомасы 26 361 теңгені құрайды.

Бұдан басқа, «Баязова» ЖК 2023 жылғы 20 маусымда 7 360 000 теңге сомасында кредит алып, төлемді 129 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 32 487 теңге.

«Марамов» ЖК 2023 жылғы 19 мамырда 2 800 000 теңге сомасында кредит алып, төлемді 191 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 12 462 теңге.

«Марғұлан» ЖК 2023 жылғы 27 маусымда 8 400 000 теңге сомасында кредит алып, төлемді 129 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 32 487 теңге.

Осындай бұзушылық «Жанашар 91 АӨК»-те де орын алған, онда кредит сомасы 25 000 000 теңгені құрады (2024 жылғы 14 қараша).

Бүгінгі күні 539 085 теңге сомасы бойынша мерзімі өткен күндер саны 221 күннен асады.

«Берекелі Арнагүл» ЖК 2023 жылғы 23 қаңтарда 5 400 000 теңге сомасында кредит алып, төлемді 129 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 105 740 теңге.

«Жумабаев» ЖК 2023 жылғы 23 шілдеде 7 945 520 теңге сомасында кредит алып, төлемді 158 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 65 684 теңге.

Басқа жағдайда «AgroFarmers» АӨК 2024 жылғы 6 қарашада 26 700 000 теңге сомасында кредит алған.

Бүгінгі күні 203 673 теңге сомасы бойынша мерзімі өткен күндер саны 221 күннен асады.

Сондай-ақ 2024 жылғы 6 наурызда «Мерхат» ЖК 9 815 000 теңге сомасында кредит алған.

Бүгінгі күні 165 000 теңгеден астам сома бойынша мерзімі өткен күндер саны 101 күннен асады.

«Назгюль» ЖК 2025 жылғы 24 ақпанда 8 484 140 теңге сомасында кредит алып, төлемді 101 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 123 522 теңге.

«Омарова» ЖК 2023 жылғы 20 маусымда 6 270 000 теңге сомасында кредит алып, төлемді 101 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 102 301 теңге.

«Смагулова С.А.» ЖК 2025 жылғы 24 сәуірде 9 830 000 теңге сомасында кредит алып, төлемді 38 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 139 606 теңге.

«Альтан» АӨК 2024 жылғы 10 қазанда 29 420 000 теңге сомасында кредит алып, төлемді 70 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 69 631 теңге.

«Колос НТ» АӨК 2024 жылғы 11 қарашада 24 700 000 теңге сомасында кредит алып, төлемді 267 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 138 230 теңге.

«Муслим Ислам» АӨК 2024 жылғы 10 қазанда 25 800 000 теңге сомасында кредит алып, төлемді 70 күнге өткізіп алған, мерзімі өткен сома – 144 328 теңге.

Берешектің жалпы сомасы 2 108 010 теңгені құрайды.

Бұл ретте өзара іс-қимыл және жұмысты іске асыру туралы талаптар тек 2026 жылғы 12 және 25 маусымда жолданған.

Бұзушылық Басқарманың қызметтер көрсету жөніндегі сенім білдірілген агент ретінде «Павлодар» ӘКК» АҚ жұмысына мониторинг жүргізбегенінен және оны бақыламағанынан көрінеді.

Туындау себептері:

Бұл жағдайда бақылаудың жеткіліксіздігі және мониторингке формальды көзқарас байқалады.

Басқарма бағдарламаны іске асыру шеңберінде сенім білдірілген агенттің қызметіне тиісінше және уақтылы бақылау жасамаған, бұл көптеген қарыз алушылардың микрокредиттер бойынша төлемдерді жүйелі түрде өткізіп алуына әкеп соққан.

Сонымен қатар Басқарма уәкілетті орган ретінде жағдайға уақтылы ден қоймаған, атап айтқанда өзара іс-қимыл және борышкерлерге шаралар қабылдау туралы талаптар едәуір кешіктіріліп жолданған.

Бұдан басқа, ведомствоаралық өзара іс-қимыл мен регламенттеуде олқылықтар бар. Басқарма мен сенім білдірілген агент арасында нақты, қатаң регламенттер мен тұрақты есептіліктің болмауы бюджет қаражатының бақылаусыз жұмсалуына және қарыздарды өтеу кестелерінің сақталмауына жағдай жасайды.

Қосымша айта кету керек, бірнеше айлық мерзімін өткізуге жол берген қарыз алушыларға қатысты қандай да бір ден қою шараларының ұзақ уақыт бойы болмауы борышкерлерге іріктеп қарауға және берешекті өндіріп алу кезінде сыбайлас жемқорлық көріністеріне жағдай жасайды.

Ықтимал салдарлар:

Мерзімі өткен берешектің жиналуы және оны өндіріп алу рәсімдерінің созылуы жеңілдікті микрокредиттеуге бөлінген мемлекеттік қаражаттың қайтарымдылығына нұқсан келтіреді.

Оның үстіне мемлекеттік бағдарламаның нысаналы көрсеткіштерінің орындалмау факторы бар.

Төлем мерзімдерін өткізу және орындаушылық тәртіптің әлсіздігі ауылдағы кәсіпкерлікті қолдау арқылы агроөнеркәсіптік кешенді дамыту жөніндегі «Ауыл аманаты» бағдарламасының әлеуметтік-экономикалық нәтижелеріне қол жеткізуге кедергі келтіреді.

Атап айтқанда, төлемейтіндердің жазасыздығы және лауазымды тұлғалар тарапынан қатаң бақылаудың болмауы қарыз алушылар, сенім білдірілген агент өкілдері және Басқарма қызметкерлері арасында сыбайлас жемқорлық сөз байласуын (мысалы, мерзімін өткізуді жасыру немесе айыппұл төлемдерін кейінге қалдыру үшін) ынталандыруы мүмкін.

Жоғарыда баяндалғанның негізінде бұл әрекеттер мемлекеттік органдарға және заңдылық қағидатына деген сенімді төмендетеді деген қорытынды жасауға болады.

Ұсынымдар:

Басқармаға сенім білдірілген агент ретінде «Павлодар» ӘКК» АҚ қызметін мониторингтеу жөніндегі жұмысты дереу жандандыру және бағдарламаның барлық қатысушыларының микрокредиттерді өтеу кестелерін сақтауына бақылау орнату ұсынылады.

«Павлодар» ӘКК» АҚ-мен бірлесіп, барлық анықталған бұзушылық фактілері бойынша мерзімі өткен берешекті мәжбүрлеп өндіріп алу жөнінде құқықтық сипаттағы шаралар қабылдау.

Мерзімін өткізу анықталған жағдайда нақты іс-қимыл алгоритмін әзірлеп, бекіту және осы бағыттағы жұмысты жандандыру.

Лауазымды тұлғалардың тәртіптік жауаптылығы туралы мәселені қарау.

 

VII. ҚАРЖЫЛАНДЫРУ САЛАСЫНДАҒЫ ТӘУЕКЕЛДЕР

7.1 Қаржы ұйымдарына субсидия беру кезінде ақшаны тиімсіз пайдалану тәуекелдері

Басқарма іс жүзінде төлем қабілетсіз және қаржы институттары алдында көпжылдық мерзімі өткен берешегі бар агроөнеркәсіптік кешен субъектілеріне кредиттер мен лизинг бойынша сыйақы мөлшерлемелерін субсидиялау түрінде мемлекеттік қаржылық қолдау көрсетеді.

Атап айтқанда, «Адина и М» ЖШС-нің «Рассвет кредиттік серіктестігі» ЖШС алдында 42 133 699 теңге мөлшерінде орындалмаған міндеттемелері бола тұра, ол 3 491 483 теңге, 3 891 249 теңге және 6 961 375 теңге мөлшеріндегі бюджет субсидияларын жүйелі түрде алады.

Бұл ретте аталған серіктестік заңды күшіне енген сот шешімдері негізінде атқарушылық іс жүргізу жөніндегі борышкерлердің ашық тізіліміне енгізілген, бұл оның төлем қабілетсіз қарыз алушы ретіндегі ресми мәртебесін растайды.

Бұл қарыз алушылардың кредиттік тарихы мен сот өндіріп алуларының болуын ескермейтін мемлекеттік қолдауды бөлу қағидаларында олқылықтардың бар екенін не бюджет қаражаты аграрлық секторды нақты дамыту орнына жеке кәсіпорынның проблемалық борыштарын жеңілдетуге пайдаланылатын лауазымды тұлғалардың ықтимал сөз байласуын көрсетеді. Туындау себептері:

Бұл жағдайдың туындау себептері бюджет қаражатын тиімсіз жұмсауға жағдай жасайтын құқықтық факторлар кешеніне байланысты.

Бірінші кезекте негізгі себеп – субсидиялау жөніндегі мемлекеттік қызметті көрсету тәртібін реттейтін нормативтік құқықтық базаның жетілмегендігі. Қолданыстағы регламентке ұзақ мерзімді мерзімі өткен берешегі, орындалмаған сот актілері және атқарушылық іс жүргізу тізілімінде ресми борышкер мәртебесі бар кәсіпкерлік субъектілеріне субсидия беруге тыйым салатын немесе оны шектейтін іріктеу өлшемшарттары енгізілмеген.

Екінші фактор – субсидиялаудың мемлекеттік ақпараттық жүйелерін борышкерлердің ашық тізілімдерімен, сот органдарының және кредиттік бюролардың дерекқорларымен автоматтандыру мен ведомствоаралық интеграцияның болмауы.

Автоматты кедергінің болмауына байланысты өтініш берушінің қаржылық сенімділігін тексеру іс жүзінде жүзеге асырылмайды немесе формальды сипатта болады.

Соңында, адами фактор және Басқарманың лауазымды тұлғалары тарапынан қызмет алушының төлем қабілеттілігі туралы жария мәліметтерді тексерудің міндетті алгоритмінің болмауы елеулі рөл атқарады. Ашық қолжетімділікте миллиондаған борыштар туралы мәліметтер болған кезде шешім қабылдау мүмкіндігі процестердің ашықтық деңгейін төмендетеді, ішкі бақылауды әлсіретеді және мемлекеттік қолдау шараларын бөлу кезінде сыбайлас жемқорлық көріністеріне жағдай жасайды.

Ықтимал салдарлар:

Төлем қабілетсіз кәсіпорындарға жүйелі түрде қаражат бөлу бюджет ақшасының тиімсіз және мақсатсыз жұмсалуына әкеп соғады, өйткені мемлекеттік көмек өндірісті нақты кеңейтуге, техника сатып алуға немесе инфрақұрылымды дамытуға емес, жеке бизнестің проблемалық борыштарын жасырын жеңілдетуге жұмсалады. Бұл мемлекет үшін жоғары қаржылық тәуекелдер туғызады, себебі миллиондаған борыштары мен сот шешімдері бар субсидияланатын кәсіпорындар банкроттық шегінде тұр, ал бұл бюджет салымдарынан күтілетін әлеуметтік-экономикалық әсерді жоққа шығарады.

Бұдан басқа, өз міндеттемелерін уақтылы орындайтын, бірақ белгіленген лимиттердің жосықсыз борышкерлерге жұмсалып бітуіне байланысты субсидияларға қол жеткізуден айырылуы мүмкін адал ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілерге қатысты нарықтық бәсекені бұрмалау және кемсіту жағдайлары туындайды.

Ұсынымдар:

Ықтимал тәуекелдердің алдын алу үшін мемлекеттік қолдау көрсетудің қолданыстағы тәсілдерін қайта қарап, мынадай қадамдарды іске асыру ұсынылады:

Кредиттер немесе лизинг бойынша ұзақ мерзімді мерзімі өткен берешегі бар, сондай-ақ борышкерлер тізілімінде тұрған АӨК субъектілерінің мемлекеттік қолдау шараларын алуына шектеулер белгілеу бөлігінде субсидиялау қағидаларына өзгерістер енгізу мүмкіндігін қарастыру.

Өтініш берушілердің қаржылық тәртібін тексеру процесін автоматтандыру үшін субсидиялаудың ақпараттық жүйесін кредиттік бюролар мен атқарушылық іс жүргізу органдарының ақпараттық жүйелерімен интеграциялау мәселесін пысықтау.

Қаражат бөлу туралы шешімдер қабылданғанға дейін қызмет алушылардың қаржылық жағдайы туралы мәліметтерді тексерудің қосымша алгоритмдерін көздей отырып, Ауыл шаруашылығы басқармасындағы ішкі бақылау тетіктерін жетілдіру.

Бюджет қаражатын жұмсау тиімділігін бағалау және мүдделер қақтығысының туындау ықтималдығын болдырмау үшін борыш жүктемесі жоғары субъектілерді (оның ішінде «Адина и М» ЖШС-ні) субсидиялау тәртібі мен заңдылығына ішкі талдау жүргізу.